नगरस्य चत्वरे केन कस्य कर्म गुणा वा पृच्छिताः? प्रातः किमपि मया नोक्तं, किंतु यस्य हेतोः, प्रियस्य मम, एतत् कृतमिति सा चिन्तयामास। तस्यां दिवसेषु, मार्गाः चत्वराः राजपथाश्च रमणीयकर्मभिः स्फूर्तिमन्तः सञ्जज्ञिरे। तत्र जनाः परस्परं चर्चयित्वा तस्य दिवसस्य मुख्यघटनां कथयामासुः। सा स्त्री स्वयम् उक्तवती—"न वयं किञ्चित् कृतवन्तः, नापि स्वच्छता अस्माभिः कृता"—इति। तदा सा विस्मिता सायाह्ने चिन्तयामास। रात्र्याः समाप्तौ सा पुनः तत्र दृष्टा, यथापूर्वं प्रत्यागच्छत्। तत्र सा महापुण्या पतिव्रता ब्राह्मणी दृष्ट्वा, तस्या आश्रये पादयोः पतित्वा, "क्षन्तव्यं मम" इति निवेदयामास। "जीवनं शरीरं वित्तं यशः कीर्तिश्च—एतानि सर्वाणि त्वत्कारणात् नष्टानि इव मे दृश्यन्ते। यद् इच्छसि, साध्वी, तत् अहं नित्यं दास्यामि। सुवर्णरत्नमणिवस्त्रादि यत् इच्छसि, तत् प्राप्स्यसि।" इत्युक्ते, सा साध्वी प्रत्युवाच—"न मम वित्तस्य प्रयोजनम्। यदि किञ्चित् कार्यं अस्ति, तद् वद; यदि तत् त्वया क्रियते, तदा मे हृदयम् तृप्तिं यास्यति, यतः सर्वं त्वया साधितम्।" तदा वेश्या उवाच—"सत्यं सत्यं शीघ्रं करिष्यामि; वद, पतिव्रते। मां रक्ष, मातः, शीघ्रं वद कार्यं।" लज्जया साध्वी यद् वक्तव्यं तत् नोक्तवती, क्षणं चिन्तयित्वा वेश्या निश्चित्य उवाच—"कुष्ठिना दुर्गन्धिना सह संसर्गात् अहं महता दुःखेन पीडिता। एकं दिनं यदि स मम गृहम् आगच्छति, तदा अहं तत् सहिष्ये।" पतिव्रता उवाच—"अहं तव गृहम् रात्रौ आगमिष्यामि, सुन्दरी। पतिः यदा भोजनं कृत्वा तुष्टः स्यात्, तदा पुनः तम् गृहं नयिष्यामि।" वेश्या उवाच—"त्वं शीघ्रं गच्छ, सुभगे, स्वगृहं पतिव्रते। तव पतिः मम गृहमर्धरात्रे आगच्छतु।" "मम बहवः प्रियाः, राजानः तेषां समाः च; प्रतिदिनं ते मम गृहे वसन्ति। अद्य त्वत्कारणात् मम गृहम् रिक्तं करिष्यामि; तव पतिः आगच्छतु, मम साकं मिलित्वा गच्छतु।" इति श्रुत्वा सा साध्वी स्वगृहं गतवती, पतिं विज्ञाप्य उवाच—"देव, तव कार्यं साधितम्। अद्य रात्रौ सा तत्र गृहे गमिष्यति, इति विद्धि; तस्या बहवः पतयः, तव तत्र किञ्चित् समयः नास्ति।" ब्राह्मणः उवाच—"कथं तत्र गच्छेयम्? अहं तत्र गन्तुं न समर्थः। एवं ज्ञात्वा, कथं धैर्यं स्यात्, कथं कार्यं सिद्ध्येत्?" पतिव्रता उवाच—"अहं तम् पृष्ठे स्थापयित्वा तस्य गृहम् नयिष्यामि। कार्यसिद्धौ पुनः तेनैव मार्गे न प्रतिपतिष्यामि।" ब्राह्मणः उवाच—"सुभगे, त्वया सर्वाणि कार्याणि सिध्यन्ति। यत् त्वया कृतम्, तद् स्त्रीभिः अपि दुःसाध्यम्।" एवं तस्मिन् सुन्दरनगरे, धनिनः गृहे, नगरजनस्य बहुधनं राज्ञा चोर्येन हृतम् इति श्रुतम्। तदाकर्ण्य राजा सर्वान् रात्रिपालान् आहूय क्रुद्धः उवाच—"यदि जीवितुम् इच्छथ, अद्य चौरं मां ददात।" ततः राजाज्ञया ते उत्सुकाः चौरान्वेषणाय यत्नवन्तः, गुप्तचरैः सह चौरं बलात् गृहित्वा राज्ञे न्यवेदयन्। नगरसीम्नि वनान्ते, वृक्षस्य अधः, महामुनिः माण्डव्यः, तपस्वी श्रेष्ठः, ध्याननिष्ठः, तेजसा दीप्तः, तत्र स्थितः। स मुनिः ज्वलनसदृशः तस्थौ, अन्तःस्रोतसि प्राणं धारयन्, किञ्चन नाजानात्। तं मुनिं ब्रह्मसदृशं तत्र स्थितम् दृष्ट्वा, ते पापकर्मणः ऊचुः—"एष चौरः, विचित्ररूपः, वनस्थः दुष्टः।" इत्युक्त्वा तं मुनिं बद्ध्वा, स न किंचिद् उवाच, नापि तान् क्रूरान् अपश्यत्। अनन्तरं राजा उवाच—"मया चौरः गृहीतः; नगरद्वारे घोरदण्डं ददातु।" तत्र माण्डव्यः नगरे द्वारे शूलेन विदारितः; शूलः गुदात् शिरः पर्यन्तं तेन प्रक्षिप्तः। तथापि स वेदनाम् न प्राप, अपि च शूलेन विदारितशरीरः; अन्ये अपि दण्डिताः, स तेषां कर्मणा तुष्टः। एतस्मिन्नन्तरे, रात्रौ, घनान्धकारे, पतिव्रता स्वपतिं पृष्ठे स्थापयित्वा निर्गता। तस्याः पतिः माण्डव्यशरीरसंस्पर्शात् कुष्ठरोगी अभवत्; माण्डव्यस्य ध्यानं तेन संस्पर्शेन भग्नम्। तदा माण्डव्यः उवाच—"यः मां इदानीं घोरशारीरिकदुःखेन पीडितवान्, स सूर्ये उदिते भस्मीकृतः भवतु।" एवं उक्त्वा माण्डव्यः भूमौ पतितः। तदा पतिव्रता उवाच—"मम पतिः न म्रियताम्।" सा तं गृहं नीत्वा त्रिदिनानि तत्र स्थित्वा, शापात् गृह एव स्थितवती; पतिव्रता सुखशय्यायां पतिं पालयामास। माण्डव्यः शपित्वा स्वाभिलषितस्थलं गतः; त्रिदिनानि सूर्यः लोके न उदितः। त्रैलोक्यं चराचरं दुःखितं दृष्ट्वा, देवा इन्द्रपुरोगमाः ब्रह्माणं जग्मुः। स्वर्गवासिनः ब्रह्मणं सर्वं निवेदयामासुः—"किमेतस्य हेतुः न जानिम, त्वमेव योग्यः, अस्माकं कर्तव्यं निर्णीयताम्।" ब्रह्मा उवाच—"पतिव्रतायाः आचरणं, माण्डव्यस्यापि यद् अभवत्, सूर्यस्य च अनुदयः—एतत् सर्वं सृष्टिकर्ता देवेषु व्याख्यातवान्।" ततः, हे ब्राह्मण, देवा स्वैः विमानैः प्रजापतिप्रधाना शीघ्रं पृथ्वीं प्रति अवतीर्यन्।