नास्ति पितृयज्ञात् परो धर्मः, तस्मात् यथाशक्तिरेकचित्तः, अमर्षरहितः, पुरुषः तं यत्नेन समाचरेत्। यः धर्मवंशं जनसमक्षं पठति, स विष्णोः पवित्रतीर्थस्नानफलमिह लोके लभते। एष एव धर्मश्रवणपठनमात्रेण, बहुजन्मार्जितमहापातकसमूहः विनश्यति। ततः श्रेष्ठः पुरुषः उवाच—देवानां मध्ये चान्येषां च, स एव जगत्पतिः, स्वामी, स्रष्टा, संहर्ता, रक्षकः, धारकः, पिता, आदिः च। विष्णोः गुणकथनमात्रेण वाक् क्षीणाभवति, तथापि मम जिज्ञासा वा तृष्णा वा क्षुधा वा अस्ति। यद् इच्छसि तत् पृच्छ, प्रिये; पतिव्रता कथं भूतपूर्वं वेद, भगवन्? अथवा, त्वं तस्याः शक्तिं सम्यगाख्याहि। श्रीभगवान् उवाच—एषा कथा पूर्वमपि मया उक्ता, प्रिय, पुनः त्वं जिज्ञाससे, द्विजश्रेष्ठ। यत् ते मनसि वर्तते, तत् सर्वं कथयामि। पतिव्रता स्त्री पतिसंयुक्ता, सदा पतिसुखनिरता भवति। सा देवीभिः, ऋषिभिः, ब्रह्मविद्भिश्च पूज्या; एकपतिसंयुक्ता स्त्री लोके सर्वाधिक्यपूजनीया इति स्मृता। तस्याः पूजायां कोऽपि अतिक्रमो नास्ति। मध्यदेशे किल प्राचीनकाले रम्या नगरी आसीत्। तत्र ब्राह्मणकुले सेव्या नाम पतिव्रता स्त्री आसीत्। तस्या पतिः पूर्वकृतदुष्कृतविपाकात् कुष्ठरोगेण पीडितः अभवत्। तस्य मुखं सर्वदा स्रावयुक्तं, तथापि सा सेवायामेव निरता। यद् यद् पतिः इच्छति, तत् सा यथाशक्ति सम्यग्विधत्ते। सः प्रतिदिनं देवान् पूजयेत्, सौहृदेन आचरेत्, अमर्षरहितः स्यात्। एकदा सः मार्गे गच्छन्, अत्यद्भुतसौन्दर्ययुक्तां गणिकां अपश्यत्। तां दृष्ट्वा तस्य मनः मोहाविष्टं, कामबन्धनग्रस्तं अभवत्; सः दीर्घं निःश्वस्य, विषण्णः अभवत्। तस्य पतिव्रता धर्मपत्नी तदाकर्ण्य गृहात् निर्गत्य पत्युः पृष्टवती—"किं त्वं चित्तविक्षिप्तः, प्रभो? किमर्थं दीर्घं निःश्वससि, नाथ?" "किं कर्तव्यं, किं न कर्तव्यं, किं तव प्रियं, तद् वद; यत् इच्छसि, तत् करिष्यामि, त्वमेव मे गुरुर्बन्धुश्च।" "इच्छां वद, नाथ; यथाशक्ति करिष्यामि।" इत्युक्ते, सः प्रत्युवाच—"वृथा भाषसे, प्रिये। न त्वं शक्नोषि, नाहं; व्यर्थं वदितुं न युक्तम्। न तव अधिकारः पृच्छितुं, यथा भूमौ स्थितः लघुः नरः उच्चवृक्षस्य फलम् इच्छति।" "भूमौ स्थितः अल्पकायः पुरुषः उच्चवृक्षस्य फलम् इच्छति; एवं मम मनसि दुर्लभं वस्तु कामात् मोहाच्च इच्छामि।" "दम्पत्योः अपि यद् दुःसाध्यं, तदपि वदामि—वियोगः।" पतिव्रता उवाच—"त्वदीयं मनोऽभिलाषं ज्ञात्वा अहं तत् साधयितुं समर्था।" "आज्ञां ददातु, नाथ; यथा किञ्चिदपि उपायेन कर्तव्यं मया। यदि तव काम्यं कर्म दुःसाध्यमपि स्यात्, तर्हि यत्नेन साधयिष्यामि।" "तदा मम पुण्यस्य फलं इह लोके च परत्र च स्यात्।" इत्युक्ते, सः हृष्टः तिष्ठन् इदं वचनं उवाच— "सदा कृतपापस्य पापदोषेण अहं पीडितः अस्मि; मार्गे गच्छन्, अत्यद्भुतसौन्दर्ययुक्तां गणिकां अपश्यम्।" "तां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा मम मनः संतप्तम्; यदि तव प्रसादेन सा यौवनसमुन्नता युवती मम लभ्येत—" "तदा मम जन्म सफलं स्यात्; एतत् कुरु, सुभगे, मम हिताय। यदि सा रम्या न मम समीपं आगच्छेत्, दुःखी, कुष्ठी, दुर्गन्धयुक्तः, नवनवान्त्रपिडितः सन्—" "तदा मृत्युः मे श्रेष्ठः।" इत्युक्त्वा, तस्य वाक्यं श्रुत्वा धर्मपत्नी उवाच— "यथाशक्ति करिष्यामि; त्वं धैर्यं धारय।" इत्युक्त्वा, सा निशान्ते, प्रातःकाले, मनसा निश्चित्य शीघ्रं—" "गोमयं शुद्धोदकेन सह गृहित्वा हृष्टा गत्वा गणिकागृहं सम्यक् पर्यङ्गणं सममार्जयत्।" "सा हर्षेण मार्गे च गली च गोमयं प्रक्षिप्य, शीघ्रं गृहं आगच्छत्, जनदर्शनभीता।" एवं सा पतिव्रता त्रिदिनं यावत् निरन्तरं तदाचरत्। तदा सा गणिकाग्रणी, स्वदासीगणैः सह—" "कस्य कृते, प्रिये, एतादृशं कर्म कृतम्? कस्य गुणाः, कस्य कर्माणि, नगरचत्वरे पृष्टानि?" "प्रातःकाले न वयं किञ्चित् उक्तवन्तः, किं कारणं, प्रिये, एतस्य कृतस्य?" "मार्गाः, चत्वराः, राजपथाः, शुभकर्मणा शोभन्ते; तदनन्तरं ताः स्वयम् एकत्र समागत्य तद् दिव्यं कार्यं चिन्तयामासुः।" "वयं न किञ्चन कृतवत्यः, नापि सममार्जयाम; तदा सा विस्मिता, रात्रौ समाप्तायाम्, चिन्तयित्वा पुनरपि यथापूर्वं आगच्छत्।" तदा सा ब्राह्मणस्त्री पतिसंयुक्ता दृष्ट्वा, तस्या महत्या पतिव्रतायाः पादयोः पतित्वा, "हा, क्षमस्व" इति उवाच। "जीवनं, शरीरं, वित्तं, यशः, कीर्तिः—" "एतानि सर्वाणि त्वया नष्टानि, पतिव्रते; यत् इच्छसि, सुभगे, तत् सदा दृढं दास्यामि।" "स्वर्णं, रत्नं, मणिं, वस्त्रं—यत् इच्छसि।" तदा सा सती प्रत्युवाच—"मम वित्तस्य आवश्यकता नास्ति।" "यदि किञ्चित् कार्यं अस्ति, तद् वद; यदि तत् करोषि, तदा मम मनः तृप्तिं यास्यति, यतोऽद्य सर्वं साधितम्।" गणिका उवाच—"सत्यं, सत्यं, शीघ्रं करिष्यामि; वद, पतिव्रते। मां रक्ष, मातः, शीघ्रं वद किम् कर्तव्यम्।" लज्जया या वक्तव्या सा न उक्ता; न च प्रियं वाक्यं उक्तवती। क्षणं विचिन्त्य, गणिका निश्चित्य वाक्यमिदं उवाच।