स तु धर्मात्मानं स्त्रीं ब्राह्मणं च दृष्ट्वा हर्षेण सस्मितं वदति स्म। सा च तस्मै दूरदेशे घटितं सर्वं यथावत् आख्यातवती। ततो ब्राह्मणः विस्मितः पितरं प्रति वदति—कथं सा चाण्डालस्त्री पतिसंनिष्ठा सती मम आचरणं जानाति? अतः अहं महान् विस्मयमापन्नः—किमेतद् अद्भुतं! हरिः उवाच—सर्वेषां कारणं, प्रिय, सर्गकर्तारः जानन्ति। त्वं महत् पुण्यं सुसंस्कारं च कारणं विस्मयस्य अनुभवसि। किं तया उक्तं? तद् वद स्वामिन्। ब्राह्मणः प्रत्याह—सा मां धर्मधारिणं पृच्छितुं निर्देशयामास। हरिः उवाच—आगच्छ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, अहं तं गच्छामि। हरिः गच्छन् तूलाधारं पृच्छति—क्व सः निवसति? हरिः पुनः वदति—यत्र जनसमूहः अस्ति, यत्र व्यापारः विक्रयः च बहुधा दृश्यते, तत्र तूलाधारः वस्तूनि विक्रीयते, क्रयविक्रयम् करोति। सर्वं जनैः यत्र यत्र यत् यत् स्वादु, स्नेहयुक्तं, अपि च दूषितं अन्नं यः आनीतं, तूलाधारः तद् स्वीकृत्य ददाति। सः पुरुषश्रेष्ठः सत्यं कदापि न त्यजति, मृत्युसमीपे अपि न किञ्चित् असत्यं वदति। एवं उक्त्वा स तं दृष्टवान्—बहुविधं रसं विक्रीयन्तं, मृत्युमानं, मलमज्जनं, दन्तैः मलिनैः च। तत्र बहवः पुरुषाः स्त्रियः च सर्वतः परिवृत्य तं वस्तूनां धनस्य च विषयेषु विविधानि वचनानि वदन्तं ददर्श। हरिः तं मधुरया वाचा पृच्छति—धर्मस्य सारं वद, यः त्वया परमं प्राप्तम्। तूलाधारः उवाच—यावत् जनाः मम समीपे तिष्ठन्ति, ब्राह्मण, तावत् अहं शान्तिं न प्राप्नोमि, रात्रिः यावत् न गच्छति। इदं उपदेशं गृह्य धर्मसागरं गच्छ; क्रौञ्चवधस्य दोषं, वस्त्राणि आकाशे शोषयितुं च चिन्तय। तत्र त्वं सर्वं ज्ञास्यसि, साधुवञ्चनं च; तस्य उपदेशेन तव अभिलाषः सिध्यति। एवं उक्त्वा तूलाधारः स्वं क्रयविक्रयम् अनुवर्तयामास। तस्मात्, पितः, अहं साधुवञ्चकं गच्छामि। तूलाधारः निर्दिष्टस्य स्थानं न जानामि। हरिः उवाच—आगच्छ, अहं तव सह गच्छामि तस्य गृहं। ततः मार्गे गच्छन्तौ ब्राह्मणः हरिं प्रति वदति—तूलाधारः न स्नाति, न देवपितृभ्यः तर्पणं ददाति। तस्य शरीरं मलैः लिप्तं, वस्त्राणि च सर्वाणि मलिनानि; कथं सः मम आचरणं जानाति, यत् दूरदेशे उत्पन्नम्? अतः, प्रिय, अहं विस्मितः; सर्वस्य कारणं वद। हरिः उवाच—सत्येन समत्वेन च सः त्रिलोक्यं विजित्य स्थितः। तस्य कारणात् पितरः, देवाः, ऋषिगणाः च तुष्टाः न भवन्ति; स धर्मात्मा यत् घटितं, यत् भविष्यति, तत् जानाति। सत्यात् उच्चं धर्मं नास्ति, असत्यात् महत् पापं नास्ति; विशेषतः निर्दोषस्य समत्वे। यस्य मनः शत्रौ मित्रे अपरिचिते च समं तिष्ठति, तस्य सर्वाणि पापानि नश्यन्ति, स विष्णोः योगं प्राप्नोति। एवं यः आचरति, सः स्वकुलं बहुशः उद्धरति; सत्यं, दमः, शमः, धैर्यम्, स्थैर्यम्, अलोभः—विस्मयाभावः, आलस्याभावः—सर्वं तस्मिन् स्थितम्। तेन देवमानुषलोकः पूर्णतः ध्रियते। धर्मज्ञः आचरणं जानाति; हरिः तस्य शरीरे स्थितः। लोके तस्य तुल्यः सत्ये, धर्मे च नास्ति। स धर्मरूपः, तेन लोकः धृतः। द्विजः उवाच—तव कृपया तूलाधारस्य कारणं मया ज्ञातम्। यदि इच्छसि, साधुनाऽनवञ्चकस्य आचरणं वद। हरिः उवाच—पूर्वं राजपुत्रस्य पत्नी यौवनसंपन्ना अभूत्। सा कामदेवपत्नीव, शचीव, इन्द्रपत्नीव, सुदरी नाम्ना, पत्न्यः प्राणसमाना। अथ सहसा राजा किञ्चित् कार्यं कर्तुं निश्चितवान्। सः मनसि चिन्तयामास—किं प्राणेभ्यो अपि गुरुतरं? कुत्र ताम् स्थापयामि, यथा रक्षणं निश्चितं स्यात्? तथा चिन्तयित्वा शीघ्रं तव गृहे आगतः। सः उक्त्वा, श्रुत्वा, विस्मितः अभवत्—न तव पिता, न भ्राता, न अहं तव बन्धुः। पितृमातृकुलयोः कश्चन मित्रं नास्ति; कथं तव गृहे सुखेन स्थास्यति, प्रिय? तस्मिन्नेव सः यथायोग्यं वदति—लोके तव तुल्यः नास्ति—धर्मज्ञः, जितेन्द्रियः। सः तम् प्रति उवाच—सर्वज्ञं न निन्द्यः; कः पुरुषः त्रिलोक्यं मोहयन्तीं पत्नीं रक्षितुं समर्थः? राजपुत्रः उवाच—भूमौ विचिन्त्य अहं तव समीपं आगतः; सा तव गृहे स्थातुं अर्हति, अहं स्वं राजगृहं गच्छामि। एवम् उक्ते पुनः सः वदति—इयं नगरी रम्या, बहुभिः कामैः पुरुषैः पूर्णा; कथं स्त्री रक्षितुं शक्यते? पुनः सः तम् प्रति वदति—त्वं गच्छ रक्ष; अहं गच्छामि। गृही, संतप्तः, राजपुत्रं प्रति वदति—एष धर्मस्य कर्तव्यः। अहं यद्यपि अनुचितं करोमि, सेवायाः उचितं हितं च। एवं पत्नी मम गृहे सदा स्थातव्या, पितः। स्वामिन्, रक्षणे वा अनरक्षणे वा, यत् तव प्रियं तद् कुरु। मम पत्नी मम शय्यायां मया सह शयिता। यदि तां तव देवताम् मन्यसे, तदा स्थास्य; यदि न, तदा गच्छ। क्षणं विचार्य राजपुत्रः पुनः वदति।