स तु भगवतः वचः श्रुत्वा, ब्राह्मणः तत्रैव स्थितः, तस्य अष्टौ पत्न्यः सन्ति इति ज्ञात्वा, तासु एकया शुभया नाम्ना, या उत्तमवर्णा, रूपयौवनसम्पन्ना, दयालुता यशस्विनी च, सान्त्वनया उक्तः। स ब्राह्मणः तस्याः समीपं गन्तुम् उपदिष्टः—"शुभा इति सा ख्याता, तस्याः समीपं गत्वा यद् हितं तव, तत् पृच्छस्व" इति। एवं उक्त्वा, भगवांश् तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तस्य अन्तर्धानं दृष्ट्वा, स मुनीः विस्मितः अभवत्। ततः स धर्मपत्नीगृहं गतः, तां पतिव्रतान् स्त्रियम् अपृच्छत्। स आगन्तुः वचनं श्रुत्वा, सा शीघ्रं गृहम् उत्सृज्य, अकुतोभया, द्वारि स्थित्वा, मुनिम् अपश्यत्। तां दृष्ट्वा, स श्रेष्ठमुनिः हृष्टया वाचा उवाच—"यत् प्रियं हितं च मम, यथा त्वया दृष्टम्, तद् ब्रूहि" इति। सा पतिव्रता उवाच—"अद्य अहम् आत्मनः स्वामिसेवायाम् प्रवृत्ता, स्वतंत्रता नास्ति। अनन्तरं आवश्यकं करिष्यामि; अद्य मे अतिथिसत्कारं गृहाण।" तदा मुनिः उवाच—"न मम अङ्गे क्षुधा, न तृष्णा, न च क्लेशः; यद् इच्छसि तद् वद, अन्यथा शापं दास्यामि।" सा पुनर् उवाच—"न अहम् बकः, हे श्रेष्ठमुने। धर्मतुलं नाम धर्मपालकम् गत्वा तं पृच्छ यत् हितं तव।" इति उक्त्वा, सा सती गृहान्तः प्रविवेश। तत्र स मुनिः एकं ब्राह्मणं अपश्यत्, चाण्डालगृहसम्पन्नम् इव। तं दृष्ट्वा, मुनिः विस्मितः, तेन सह गच्छन् तं ब्राह्मणं निर्भयचित्तं तिष्ठन्तम् अपश्यत्। स तां धर्मपत्नीं च ब्राह्मणं च दृष्ट्वा, हृष्टया वाचा पप्रच्छ। सा तस्य देशान्तरे यत् घटितम्, सर्वम् आख्यात्। स मुनिः विस्मयं गतः—"कथं एषा चाण्डालस्त्री, पतिसंयुता, मम आचरणम् जानाति? एतस्मात् अहम् अतीव विस्मितः, किम् इदम् अद्भुतम्!" हरिः उवाच—"सर्वस्य कारणं, प्रिय, सृष्टिकर्तृभिः ज्ञायते; त्वं पुण्येन सदाचारात् विस्मितोऽसि। किं सा त्वां प्रति उवाच? तद् वद।" ब्राह्मणः उवाच—"सा माम् धर्मतुलं पृच्छितुम् उपदिदेश।" हरिः उवाच—"आगच्छ, श्रेष्ठमुने, अहम् तत्र गमिष्यामि।" हरौ गच्छति, तुलाधारः पप्रच्छ—"क्व सः वसति?" हरिः उवाच—"यत्र जनसमूहः, व्यापारः, विक्रयः च, तत्र तुलाधारः, विक्रीय विक्रीय सर्वत्र सञ्चरति। सः यत् जनाः यत् रसम्, स्नेहम्, अपि च दूषितं भोजनम् आनयन्ति, तत् प्रत्यक्षं गृह्णाति च ददाति।" "सः कदापि, मृत्युसमीपेऽपि, सत्यं परित्यज्य, मिथ्या न वदति।" इति उक्त्वा, स तं तुलाधारम् अपश्यत्—सर्वरसम् विक्रीयमानम्, मृत्युलिप्तम् इव, दन्तौ मलिनौ, मुखं निमीलितम्। तत्र बहुभिः पुरुषैः स्त्रीभिः च परिवृतः, सः विक्रयवस्तूनां धनस्य च विविधवाक्यानि ब्रुवन् स्थितः। स मुनिः तं स्निग्धया वाचा पप्रच्छ—"धर्मस्य सारं वद, यतः त्वं परमं प्राप्तवान्।" तुलाधारः उवाच—"यावत् जनाः मम समीपे तिष्ठन्ति, ब्राह्मण, तावत् अहम् रात्र्यन्तं शान्तिं न लभे।" "इमां शिक्षा गृहाण, धर्मसागरं गच्छ; बकवधस्य, व्योम्नि वस्त्रशोषणस्य च दोषं विचिन्तय। तत्र सर्वं ज्ञास्यसि, साधुवञ्चनं च; तस्य उपदेशेन तव कामः सिद्ध्यति।" इति उक्त्वा, तुलाधारः स्वव्यापारे स्थितः। ब्राह्मणः उवाच—"अहं न जानामि तस्य निवासस्थानम्।" हरिः उवाच—"आगच्छ, अहम् तव गृहम् नेतुम् इच्छामि।" ततः मार्गे गच्छन्तौ, ब्राह्मणः हरिं पप्रच्छ—"तुलाधारः न स्नानं करोति, न देवपितृभ्यो जलार्पणं करोति; तस्य शरीरं मलिनम्, वस्त्राणि अपि च मलिनानि; कथं सः मम दूरदेशे जातम् आचरणम् जानाति?" हरिः उवाच—"सत्येन समत्वेन च सः त्रीन् लोकान् विजितवान्; अतः पितरः, देवाः, ऋषयः अपि तृप्तिम् न प्राप्नुवन्ति। सः धर्मात्मा यत् जातम्, यत् भविष्यति, सर्वं जानाति।" "न सत्यात् परो धर्मः, न अनृतात् पापतरं किञ्चन; विशेषतः निर्दोषस्य समत्वे। यस्य मनः शत्रौ मित्रे उदासिने च समं, तस्य सर्वे पापा विनश्यन्ति, विष्णुसायुज्यं लभते।" "एवं आचरन् पुरुषः स्वकुलानि बहूनि उद्धरति; सत्यं, दमः, शमः, धैर्यं, स्थैर्यं, अलोभता, अचमत्कारः, अलस्यं—एते सर्वे तस्मिन् प्रतिष्ठिताः। तेन देवमानुष्यलोकाः ध्रियन्ते।" "धर्मज्ञः आचरणं जानाति; हरिः तस्य शरीरे स्थितः। लोके तस्य तुल्यः सत्ये सम्यक्त्वे च नास्ति। सः धर्मस्वरूपः, तेन जगत् ध्रियते।" द्विजः उवाच—"भगवन्, तव कृपया तुलाधारस्य कारणं ज्ञातम्। यदि इच्छसि, अहिंसकस्य आचरणं वद।" हरिः उवाच—"पुरा राजपत्न्याः यौवनं सुष्ठु आसीत्—कामपत्न्याः इव, शचीन्द्रपत्न्याः इव; तस्याः नाम सुन्दरी, या प्राणसमा पतये आसीत्।" "अथ किञ्चित् कार्यं कर्तुं राजा त्वरया निश्चिन्त्य, आत्मनः प्राणेभ्यः अपि गुरुतरं किंचित् मनसि विचिन्त्य, चिन्तितवान्—'क्व एषा स्थाप्या, यत्र रक्षणं निश्चितम्?' इति। एवं विचिन्त्य, सः शीघ्रं तव गृहम् आगतः।