नारदः कथयति — भृगुर्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणः पत्नी गायत्री तस्य दक्षिणपार्श्वे समासीनाभवत्, तत्र विधिपूर्वकं अभिषेककर्म समारब्धम्। तस्मिन्नेव काले, यदा अभिषेकः विधिवत् क्रियते, स्वा नाम्ना ब्रह्मणः अन्यपत्नी यज्ञभूमिं प्राप्तवती। ततः, ब्रह्मणा सह गायत्र्याः अभिषेकं दृष्ट्वा, स्वा सहपत्नीं प्रति स्पर्धया दुष्टया च कुपिता, तत्र वाक्यम् उवाच — “यत्र अयोग्यः पूज्यते, योग्यः तु उपेक्ष्यते, तत्र त्रीणि भविष्यन्ति — दुर्भिक्षम्, मृत्युः, भयम्। त्वं मे कनिष्ठा पत्न्याः स्थानं समासीनासि; अतः यूयं सर्वे मूढबुद्धयः भविष्यथ, विविधरूपधारिणः च। यत् सा मे दक्षिणपार्श्वे आसिता, तेन सा सदा लोकैः अदृश्याभवेत्, नदीरूपधारिणी च।" तदा, स्वायाः शापं श्रुत्वा, गायत्री कम्पमाना अभवत्; देवैः निगृहीता अपि, स्वायाः प्रत्युत्तरशापं दत्तवती — “यथा ब्रह्मा तव पतिः, तथा मम अपि; त्वं मां निरपकारणं शप्तवती, अतः त्वं अपि नदीरूपं गच्छ।" तदनन्तरं, सर्वे देवाः शिवविष्णुप्रमुखाः, त्रैलोक्यनाशं दृष्ट्वा, शोकवाक्यं प्राकाशयन् — “देवि, त्वया सर्वे शप्ताः, ब्रह्मा च अन्ये च; यदि सर्वे मूढबुद्धयः नदीरूपं गच्छेम, किं भविष्यति?" त्रैलोक्यं तदा नश्येत्; अतः, विवेकाभावात्, शापः प्रत्याहार्यः। तदा स्वा उवाच — “यतः गणाधिपः यज्ञारम्भे न पूजितः, तस्मात् क्रोधसमुत्थितं विघ्नं अभूत्। मम वाक्यं न कदाचित् मिथ्या भवति; अतः यूयं स्वांशेन मूढबुद्धयः भूत्वा नदीरूपं प्रवहत। आवां सहपत्नी, स्वांशेन, पश्चिमदिशं प्रवहतः।" तद्वाक्यं श्रुत्वा, ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वरः मूढबुद्धयः भूत्वा स्वांशेन नदीरूपं गताः। तत्र विष्णुः कृष्णानदीरूपः अभवत्, महेश्वरः वेणी, ब्रह्मा ककुद्मिनी-गङ्गा; सर्वे पृथक् पृथक् तदा। देवाः स्वांशं तथा पितृंशं मूढबुद्धयः कृत्वा, सह्यगिरिशिखरात् पृथक् उत्तमानदीः अभवन्। दिव्यांशेन पूर्वदिशं प्रवहतः, गायत्री स्वा च पश्चिमदिशं। योगबलात् तयोः नदीयोः सावित्री नाम प्रसिद्धम्; तत्र ब्रह्मा हरीं हरं च यज्ञे स्थापयामास। तौ देवौ महाबलौ नदीरूपं अभवताम्; तयोः नदीयोः महिमा वर्णयितुं नारदस्य शक्तिः नास्ति। ब्रह्मा च अन्ये च स्वांशेन गताः, नद्यः तत्र स्थिताः। यः कृष्णानदीसम्भवकथां श्रुणोति वा श्रद्धया पठति, सर्वयज्ञफलम्, दर्शनस्नानात् च फलं प्राप्नोति। एवं पद्ममहापुराणे, उत्तरखण्डे, कार्तिकमाहात्म्ये, सत्यभामासंवादे, कृष्णावेण्याः माहात्म्यवर्णनं नाम एकादशशततमोऽध्यायः समाप्तः। ईश्वरः उवाच — “शृणु, भक्तश्रेष्ठ, माघस्नानस्य माहात्म्यं; विष्णोर्भक्तः त्वत्तुल्यः नास्ति, बुद्धिमन्। चक्रतीर्थे हरिं वा, मथुरायां केशवं वा दृष्ट्वा, माघस्नानस्य फलं लभ्यते। यः संयतः, शान्तचित्तः, सदाचारः, माघे स्नानं करोति, पुनरपि संसारं न प्राप्नोति।" श्रीकृष्णः उवाच — “त्वत्समीपे शूकरमाहात्म्यं कथयामि, यस्य ज्ञानमात्रेण मम सन्निधिः सदा लभ्यते।" सूतः कथयति — “एवं कृत्वा, श्रीकृष्णः सत्यायाः विविधं गीतवान्; तत् कथयामि, शृण्वन्तु तपस्विनः।" श्रीकृष्णः उवाच — “शूकरक्षेत्रे हरिमन्दिरं पञ्चयोजनविस्तृतम्; यत्र गधः अपि तत्र निवसति, चतुर्भुजः भवति। त्रिसहस्रहस्ताः, त्रिशतहस्ताः, त्रिहस्ताः शूकरस्य प्रमाणम्। अन्यत्र षष्टिसहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा, तत्र अर्धदिने तत्फलं लभ्यते। सूर्यः राहुणा ग्रस्तः कुरुक्षेत्रे, तत्र तुलापुरुषदानस्य फलं कथ्यते। काश्यां दशगुणं, वेण्यां शतगुणं, गङ्गासागरसंयोगे सहस्रगुणं। शूकरमन्दिरे अनन्तं; अन्यत्र कार्तिके शतसहस्रं विधिवत् दत्तं। शूकरक्षेत्रे एकं दत्त्वा तद्वत्; शूकरक्षेत्रे, वेण्यां, गङ्गासागरसंयोगे अपि। एकस्नानात् ब्रह्महत्यापापं नश्यति; पुरातने काले, अलर्कः शूकरमाहात्म्यं श्रुत्वा सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं प्राप्तवान्।" मार्गशीर्षशुक्लद्वादश्यां पुत्रः गच्छतु। कार्तिकेयः उवाच — “भगवन्, सर्वव्रतश्रेष्ठं श्रुतुमिच्छामि, विधिं फलम् च मासोपवासस्य।" व्रतं पुरुषैः विधिपूर्वकं कर्तव्यम्; यथापूर्वं आरम्भः, यथाविधि समाप्तिः। कथय, महेश्वर, कियत् कृत्यम्; व्रतं सुखसमृद्धिदायकम्; विस्तारतः कथय, निष्पाप।" श्रीरुद्रः उवाच — “धर्मज्ञ, यद्वा पृष्टं सर्वं कथयामि, बुद्धिमन्; श्रद्धया शृणु।