मूकः उवाच—“किं ब्राह्मण, व्यर्थं कोपं करोति? अहं तव बकः नास्मि, तव कोपः अन्यत्र बकस्य यथा निष्फलः एव स्यात्। त्वदीयं स्नानवस्त्रं नभसि न शुष्यति, न तिष्ठति च। एतानि वचनानि श्रुत्वा त्वं मम गृहम् आगतः। तिष्ठ तिष्ठ, अहं वदामि; अथवा पतिव्रतायाः समीपं गच्छ। तां दृष्ट्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव कामः पूर्णः भविष्यति।” एवं तस्य गृहतः विष्णुः ब्राह्मणरूपं धारयन्, भगवान् सः, ब्राह्मणं प्रति उवाच—“अहं तस्या गृहं गच्छामि।” तदा सः ब्राह्मणश्रेष्ठः विचिन्त्य तेन सह अगच्छत्। मार्गे सः विस्मितः हरिं पप्रच्छ—“किं ब्रह्मन्, त्वं सर्वदा चाण्डालस्य गेहे स्त्रीभिः परिवृतः हर्षेण वससि?” हरिः उवाच—“इदानीं तव मनः निःशुद्धम् नास्ति; तां पतिव्रतां चान्याः च दृष्ट्वा माम् अवश्यम् अवगमिष्यसि।” ब्राह्मणः पप्रच्छ—“का सा पतिव्रता, पितः? किं वा महद् अदृष्टं मया? कस्मात् कारणात् तत्र गच्छामि? ब्रह्मन्, त्वं वद।” हरिः उवाच—“नद्यः मध्ये गङ्गा श्रेष्ठा; स्त्रीणां मध्ये पतिव्रता; पुरुषाणां मध्ये प्रजापतिः; देवानां मध्ये जनार्दनः। या या पतिसंहिते सदा पतिसुखे रता, सा पतिव्रता शतशः शतशः पुमांसः उभयकुलोत्थानं करोति। सा स्वर्गे तिष्ठति यावत् जगत् न लीयते; यदि तस्याः पतिः चक्रवर्ती स्वर्गात् पतति, पुनः तस्याः पतिः भवति। सा पत्नीत्वेन तत्र सुखम् अनुभूय पुनः पुनः स्वर्गराज्यं प्राप्नोति—नात्र संशयः। एवं शतजन्मान्ते मुक्तिः निश्चितम् प्राप्तव्या।” ऋषिः उवाच—“का पतिव्रता? किं चिह्नं तस्याः?” हरिः उवाच—“या पुत्रे शतगुणं स्नेहं कुर्यात्, नृपं भयेन पश्येत्। या पतिं देववत् पूजयति, तं तथा पश्यति, सा पतिव्रता। कर्मणि दासीव, रमणायां गणिकेव, भोजने मातृवत्। आपदि मन्त्रिणी, सा पतिव्रता। पतिं न कदापि मनसा, वाचा, कर्मणा च अतिवर्तते। पति भुक्ते सदा भुङ्क्ते; सा पतिव्रता। या पतिसंश्रयिते शयने तत्रैव सावधानम् उपचरति। सर्वत्र पतिसंयुक्ता पूजा कुर्यात्। न ईर्ष्या, न कर्कशता, न गर्वः तस्याः। या समानं मानं अपमानं च पश्येत्, सा पतिव्रता। सुसज्जितं नरं दृष्ट्वा—भ्रातरं, पितरं, पुत्रं वा—अन्यं इव पश्येत्, धर्मज्ञ। सा पतिव्रता। त्वं तस्याः समीपं गच्छ, द्विजश्रेष्ठ, यत् इच्छसि तत् पृच्छ।” “तस्याः अष्टौ पत्न्यः सन्ति; तासु एकैका सुशोभना, रूपयौवनसमन्विता, दयालु, कीर्तिमती च। सा शुभा नाम्ना प्रसिद्धा; तस्याः समीपं गत्वा तव हितं पृच्छ।” इति उक्त्वा भगवान् तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तं दृष्ट्वा अन्तर्धानम्, ऋषिः विस्मितः अभवत्। ततः सः धर्मपत्नीगृहं गत्वा तां पतिव्रतां पप्रच्छ। अतिथेः वचनं श्रुत्वा सा शीघ्रं गृहात् निर्गता, न किञ्चित् मोहं प्राप। ऋषिं दृष्ट्वा सा द्वारे स्थित्वा। तां दृष्ट्वा ऋषिस्रेष्ठः हर्षेण उवाच—“यत् प्रियं हितं च मम, तत् यथादृष्टं त्वया वद।” सा पतिव्रता उवाच—“अद्य अहं पतिपूजायां प्रवृत्ता, न च स्वतन्त्रता अस्ति। अनन्तरं यथावश्यकं करिष्यामि; अद्य अतिथिसत्कारं गृहाण।” ऋषिः उवाच—“मम शरीरे न ह्यद्य क्षुधा, न तृष्णा, न श्रमः। यत् इच्छसि तत् वद, शुभे, अन्यथा शापं दास्यामि।” सा उवाच—“नाहं बका, ऋषिस्रेष्ठ। धर्मतुलां गच्छ, धर्मधारिणीं, तस्याः समीपे यत् हितं पृच्छ, मुने।” एवं उक्त्वा सा सती गृहान्तः प्रविष्टा। तत्र सः ऋषिः चाण्डालगृहमिव ब्राह्मणं दृष्टवान्। चिन्तयन् सः विस्मितः अभवत्, तेन सह जगाम। तत्र सः ब्राह्मणं निर्भयचित्तं स्थितं अपश्यत्। सः तां धर्मपत्नीं ब्राह्मणं च दृष्ट्वा हर्षेण वाक्यम् उवाच; सा च दूरतः घटितं सर्वम् आख्यातवती। “कथं एषा चाण्डालपत्नी, पतिव्रता सती, मम आचरणं जानाति? अतः अहं महद् आश्चर्यं मन्ये—कथमिदं अद्भुतम्!” हरिः उवाच—“हे प्रिय, सर्वस्य कारणं सृष्टिकर्तारः जानन्ति; पुण्यस्य सुकृतस्य च प्रभावात् त्वं विस्मयं प्राप्नोषि। किं सा उक्तवती? तद् वद। ब्राह्मणः उवाच—सा माम् धर्मतुलां पृच्छितुं प्रेषितवती।” हरिः उवाच—“आगच्छ, मुने, अहं तत्र गच्छामि।” हरिं गच्छन्तं दृष्ट्वा तुलाधारः पप्रच्छ—“क्व सः वसति?” हरिः उवाच—“यत्र जनसमूहः, यत्र बहु विक्रयं क्रयं च, तत्र तुलाधारः वस्तूनि विक्रीय विक्रीय च तिष्ठति। सः यत् यत् जनाः आनयन्ति—रसं, स्नेहं, मिश्रितं वा—तत् सर्वं गृह्णाति, ददाति च। सः धर्मिष्ठः तुलाधारः, मृत्युसमीपे अपि, सत्यं न जहाति, न कदापि मिथ्या भाषते।” एवं उक्त्वा, सः बहुविधान् रसान् विक्रयन्तं, मृद्भस्मलेपनं, दन्तान् मलिनान् संहतान् च दृष्ट्वा। तत्र बहवः नरनारीणां मध्ये, सः विक्रयवस्तूनां धनस्य च विषये नानाविधानि वचनानि भाषमाणः आसीत्।