सः प्रतिदिनं तैलमर्दनार्थं तैलं, ताम्बूलं, स्निग्धं कर्पासवस्त्रं, मधुरं भोजनं, क्षीरं, शर्करां च समर्पयामास। वसन्तकाले गन्धयुक्तमाल्यं, विविधानि रम्याणि आवश्यकानि च वस्तूनि तेषां दत्तवान्। उष्णतायाम् अपि तान् विचालितवान्, सर्वदा मातापित्रोः सेवा अकरोत्; तयोः सम्यक् सेवां कृत्वा, तदनन्तरं स्वयम् भोजनं अकरोत्। तयोः श्रान्तिं क्लेशं च निवार्य, तस्य पुण्येन विष्णुः दीर्घकालं तस्य गृहे निवसति स्म। आकाशे स्तम्भरहिते स्थले क्रीडन्, तस्य गृहे अपि त्रिलोकनाथः सदा निवसति स्म। ब्राह्मणरूपं धारयन्, मनोज्ञः, अन्यैः न दृश्यते, परमः, तेजस्वी, महाबलः, देवालयं प्रकाशयन् तत्र स्थितः। तं दृष्ट्वा ब्राह्मणः विस्मितः अभवत्, स च मुकं प्रति उवाच— "मम समीपं आगच्छ, यतः अहं तव नित्यं कामये।" ब्राह्मणः पुनः उवाच— "सर्वलोकहिताय सत्यं यथावत् वद।" मूकः प्रत्युवाच— "अद्य अहं मातापित्रोः पूजनं कुर्वे; कथं तव समीपं आगच्छेयम्?" "मातापित्रोः पूजनं कृत्वा, तव यदावश्यकं तत् निश्चितं करिष्यामि; द्वारस्थः प्रतीक्षां कुरु, अहं तव अतिथिसत्कारं करिष्यामि।" एवं चाण्डालेन उक्ते ब्राह्मणः कोपितः अभवत्— "मां ब्राह्मणं त्यक्त्वा, किम् अन्यत् धर्मं अस्ति?" मूकः प्रत्युत्तरं दत्तवान्— "वृथा कोपं मा कुरु ब्राह्मण; अहं तव बकः नास्मि; तव कोपः अन्यत्र बकस्य यथा, तथा सफलः।" "आकाशे तव स्नानवस्त्रं न शुष्यति न स्थिरं भवति; एतद् श्रुत्वा तव गृहे आगतः।" "तिष्ठ तिष्ठ, वदामि; अथवा पतिव्रत्यां गच्छ; ताम् दृष्ट्वा, ब्राह्मणश्रेष्ठ, तव कामः पूर्णः भविष्यति।" ततः तस्य गृहात् विष्णुः ब्राह्मणरूपं धारयन्, प्रभुः निर्गम्य ब्राह्मणं प्रति उवाच— "अहं तस्याः गृहं गच्छामि।" तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणश्रेष्ठः तेन सह गच्छन् हरिं विस्मयेन अपृच्छत्— "हे ब्राह्मण, त्वं चाण्डालस्य गृहे सदा स्त्रीभिः परिवृतः किमर्थं स्थितः?" हरिः उवाच— "अद्य तव मनः निश्चितं शुद्धं नास्ति; पतिव्रत्यां च अन्याः च दृष्ट्वा, माम् अवश्यम् ज्ञास्यसि।" ब्राह्मणः पुनः पप्रच्छ— "काऽसौ पतिव्रता, हे पितः, किं महत्त्वं न श्रुतं मया? किमर्थं तत्र गच्छामि? वद ब्राह्मण।" हरिः प्रत्युवाच— "नदीषु गङ्गा श्रेष्ठा, स्त्रीषु पतिव्रता, पुरुषेषु प्रजापतिः, देवेषु जनार्दनः।" "या स्त्री सदा पतिसुखे युक्ता, सा पतिव्रता; सा उभयकुलात् शतशः पुरुषान् उद्धरति।" "साऽसौ स्वर्गे सुखं भुञ्जते जगत्प्रलयपर्यन्तम्; यदि तस्य पतिः सार्वभौमः स्वर्गात् पतति, पुनः पतिः भवति।" "राज्ञी भूत्वा सुखं लभते, पुनः पुनः स्वर्गराज्यं प्राप्नोति—नात्र संशयः।" "एवं शतजन्मान्ते मोक्षं निश्चितं प्राप्नोति।" ऋषिः पुनः पप्रच्छ— "काऽसौ पतिव्रता, किं लक्ष्मणं तस्याः?" "वद द्विजश्रेष्ठ, यथा अहं तत्त्वं जानियामि।" हरिः प्रत्युवाच— "या पुत्रे शतगुणं स्नेहं कुर्यात्, राज्ञं भयेन पश्येत्।" "या पतिं भगवत् पूजयति, तं तथा पश्यति, कर्मणि दासीव, रमणायाम् वेश्येव, भोजनायां मातरिव।" "आपद्गते पतिं मन्त्रयति, सा पतिव्रता; या पतिसंविधानं न लङ्घयति मनसा, वाचा, कर्मणा।" "या पतिः भुक्त्वा, ततः स्वयं भुङ्क्ते, सा पतिव्रता; या यत्र पतिः शय्यां कृत्वा तत्र सावधानं सेवते।" "यत्र कुत्रापि पतिसंयुक्ता पूजां सततं करोति; न स्पर्धा, न कञ्जन्य, न अभिमानः।" "या सम्मानअपमानं समं पश्यति, सा पतिव्रता; सुसज्जितं पुरुषं—भ्राता, पिता, पुत्रः—पश्येत्।" "तं अन्यं इव पश्यति, धर्मज्ञ; सा पतिव्रता। तस्याः गच्छ, द्विजश्रेष्ठ, यद इच्छसि तं पृच्छ।" "अस्य अष्टौ पत्न्यः; तासु एकं शोभनवर्णां, रूपयौवनसम्पन्नां, दयायुक्तां, कीर्तिमतीं अस्ति।" "सा शुभा नाम्ना प्रसिद्धा; तस्याः गच्छ, यद हितं तव तं पृच्छ।" इत्युक्त्वा भगवान् तत्रैव अन्तर्धानं गतः। तं दृष्ट्वा ऋषिः विस्मितः अभवत्; ततः सः धर्मपत्नीगृहं गत्वा पतिव्रतां पप्रच्छ। अतिथिवचनं श्रुत्वा सा शीघ्रं गृहात् निर्गत्य, ऋषिं द्वारस्थं दृष्ट्वा तत्र स्थितवती। तां दृष्ट्वा ऋष्यश्रेष्ठः हर्षेण उवाच— "यद प्रियं हितं च मम, तद यथा त्वया दृष्टं, तद वद।" पतिव्रता उवाच— "अद्य अहं पतिसेवायां युक्ता, स्वातन्त्र्यं नास्ति; अनन्तरं यद आवश्यकं तत् करिष्यामि; अद्य अतिथिसत्कारं स्वीकुरु।" ऋषिः प्रत्युवाच— "मम शरीरं न तृषितं, न क्षुधितं, न श्रान्तं; यद इच्छसि तद वद, शुभे, अन्यथा शापं दास्यामि।" सा उवाच— "अहं बकः नास्मि, ऋष्यश्रेष्ठ; धर्मतुलं, धर्मपालं, गच्छ, तं पृच्छ, यद हितं तव।" इत्युक्त्वा सा धर्मपत्नी गृहान्तः प्रविष्टा। तत्र ऋषिः ब्राह्मणं चाण्डालगृहे इव स्थितं दृष्ट्वा, चिन्तयन् विस्मितः तेन सह गच्छन् तं ब्राह्मणं निर्भयचित्तं तत्र स्थितं अपश्यत्।