स एव सत्त्ववान् कर्मणां फलं न लभते, पृथिव्यां कीटवत् भ्रमति च। अहं पुरातनं चरितं वः कथयिष्यामि, ब्राह्मणाः, शृणुत ध्यानपूर्वकम्। एतद् श्रुत्वा भूयो भविष्यजन्येषु जन्मेषु मोहं न गमिष्यथ; पुरा कश्चन ब्राह्मणः आसीत्, पुरुषेषु श्रेष्ठ इति स्मृतः। स ब्राह्मणः मातरं पितरं च अवज्ञाय, तीर्थसेवायै निर्यातः। सर्वाणि पुण्यस्थलानि परिभ्रमन्, स ब्राह्मणस्य स्नानवस्त्रं दिव्ये दिव्ये दिवसे दिवि शुष्कमभवत्। तदा तस्य चित्ते गर्व उत्पन्नः। स ब्राह्मणः अहं पुण्यकर्मणा, कीर्त्या च कोऽपि मम सदृशो नास्तीति गर्वेणोक्तवान्। एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, सर्षपवद् एकः बकः प्रत्युवाच। बकस्य वचनेन कोपितः स ब्राह्मणः तं बकं शशाप; ततः स बकः भूमौ पतितः, तस्य शरीरं भस्मसात् अभवत्। तदा स ब्राह्मणः मृत्युक्षणे भयेन महता च मोहेन गृहीतः। पापात् तस्य वस्त्रं स्वयम् च दिवं न ययौ। स तदा शोकमगात्; तदा दिवः शब्दः श्रुतः—"गच्छ ब्राह्मण, मूकचाण्डालस्य, अधर्मिष्ठस्य समीपम्। तत्र धर्मं शक्ष्यसि; तस्य वचनेन ते कल्याणं भविष्यति।" एतद् श्रुत्वा स ब्राह्मणः तस्य मूकस्य गृहम् अगच्छत्। तत्र स दृष्टवान् मूकः सर्वेषु कार्येषु पितरौ मातरं च सेवमानः, शिशिरे काले ताभ्यां सम्यक् उष्णोदकं ददाति। तैलाभ्यञ्जनं, ताम्बूलं, कोमलवस्त्रं, प्रतिदिनं मधुरं भोजनं, क्षीरं, शर्करां च तद् ददाति। वसन्ते सुमनोहरमाल्यं, विविधं सुखोपयोग्यं च वस्तु ददाति। उष्णे काले तौ पितरौ पवनयति, सदा तौ सेवते; तयोः सेवां कृत्वा पश्चात् एव स्वयं भुङ्क्ते। तयोः श्रान्तिं दुःखं च निवारयति। तेन पुण्येन विष्णुः चिरकालं तस्य गृहे निवसति। दिवि स्तम्भरहिते स्थले क्रीडन्, तस्य गृहे अपि सदा त्रिलोकनाथः निवसति। स ब्राह्मणरूपं धारयन्, मनोहरः, अन्यैः अदृष्टः, परमः तेजस्वी, महाबलः, देवालयं प्रकाशयन् तत्र स्थितः। तद् दृष्ट्वा स ब्राह्मणः विस्मितः सन् मूकं उवाच—"मम नित्यं हितं त्वत्तः इच्छामि, समीपं गच्छ।" "सर्वलोकहिताय सत्यं यथावत् ब्रूहि।" मूकः उवाच—"अद्य अहं पितरौ पूजयामि; कथं त्वत्समीपं गच्छेयम्? पूजनानन्तरं तव यथेष्टं करिष्यामि; द्वारि तिष्ठ, तत्र तव अतिथिसत्कारं करिष्यामि।" तदा चाण्डालवचनं श्रुत्वा, ब्राह्मणः कोपितः—"मां ब्राह्मणं परित्यज्य किम् अन्यत् कर्तव्यं तव?" इति। मूकः उवाच—"ब्राह्मण, अनर्थकं रुष्टो न भूत्वा। अहं तव बकः नास्मि। तव कोपः अन्यत्र बकवद् निष्फलः।" "तव स्नानवस्त्रं दिवि न शुष्यति, न स्थाति; एतानि श्रुत्वा त्वं मम गृहम् आगतः। स्थास्यसि चेत्, वक्तास्मि; अथवा पतिव्रतायाः गृहम् गच्छ। तां दृष्ट्वा त्वदीयं कामं सिद्धिं यास्यति।" ततः तस्मात् गृहात् विष्णुः ब्राह्मणरूपं धारयन्, प्रभुः, निर्गत्य ब्राह्मणं उवाच—"अहं तस्याः गृहम् गच्छामि।" तदनन्तरं स ब्राह्मणश्रेष्ठः तेन सह गच्छन्, हरिं पृष्टवान्—"कुतः त्वं सदा चाण्डालगृहे स्त्रीभिः परिवृतः सुखेन तिष्ठसि?" हरिः उवाच—"इदानीं तव मनः निःशुद्धम्; पतिव्रतां चान्याश्च दृष्ट्वा मां ज्ञास्यसि।" ब्राह्मणः पप्रच्छ—"का सा पतिव्रता, भगवन्? किम् अहं तस्याः महत्त्वं न शृणोमि? किमर्थं तत्र गच्छामि? वद ब्राह्मण।" हरिः उवाच—"नद्यः मध्ये गङ्गा श्रेष्ठा; स्त्रीणां मध्ये पतिव्रता; पुरुषाणां मध्ये प्रजनकः; देवानां मध्ये जनार्दनः। पतिव्रता या या स्वस्य पतिसुखे सदा रता; सा उभयकुलशतानि पुरुषान् उद्धरति।" "सा स्वर्गे सुखं भुङ्क्ते यावत् कल्पक्षयः न भवति; यदि पतिः चक्रवर्ती स्वर्गात् पतति, पुनः तस्याः पतिः भवति। सा तस्य महाराज्ञी भूत्वा सुखं प्राप्नोति; पुनः पुनः स्वर्गराज्यं लभते—नात्र संशयः।" "एवं शतजन्मानां अन्ते मोक्षं निश्चितं लभते।" ऋषिः उवाच—"का सा पतिव्रता, किं चिह्नं तस्याः? ब्रूहि द्विजोत्तम।" हरिः उवाच—"सा पुत्रे शतगुणं स्नेहं करोति, राजानं भीतिवत् पश्यति।" "या पतिं देववत् पूजयति, देववत् पश्यति, सा पतिव्रता। सेवायां दासीव, रमायां वेश्या इव, भोजने मातेव।" "आपदि पतिं मन्त्रयति; या पतिव्रता। पतिसंज्ञां न मनसा, न वाचा, न कर्मणा लङ्घयति।" "पतिः भुक्त्वा तदा एव भुङ्क्ते; या पतिव्रता। यत्र शय्यायां पतिः शयीत, तत्र सावधानी सा।" "सर्वत्र पतिसंयुक्ता पूजां कुर्यात्। न सा ईर्ष्या, न लोलुपा, न गर्विता।" "या सम्मानं तिरस्कारं च समं पश्यति, सा पतिव्रता। सुसज्जितं नरं दृष्ट्वा—भ्रातरं, पितरं, पुत्रं वा—" "अन्यं सदा पश्यति, धर्मज्ञ; सा पतिव्रता। तस्याः गृहम् गच्छ, द्विजश्रेष्ठ, यद् इच्छसि तद् पृच्छ।