भीष्मः उवाच— हे ब्राह्मण, ब्रूहि मे लोके कः स धर्मः परमः सदा सर्वैः समनुज्ञातः, यं च प्राचीनैः स्वेच्छया कृतं, स धर्मः कः इति। पुलस्त्यः उवाच— किल कदाचित् सर्वे द्विजाः व्यासस्य शिष्याः, श्रद्धया व्यासं प्रणम्य तं धर्मं पप्रच्छुः, यथा त्वं माम् अद्य पृच्छसि। ते द्विजाः ऊचुः— सर्वेषां गुणानां मध्ये कः श्रेष्ठः, कः परमः पुण्यः लोके? यं कृत्वा मानवः स्वर्गं च अक्षयफलानि च प्राप्नोति, तं धर्मं वद। एकं शुद्धं साध्यं च कर्म सर्ववर्णानां, वृद्धानां च बालानां च, यत् कर्तुं शक्यते, तद् अपि वद। यत् कृत्वा नरः देवानां मध्ये पूज्यः भवति, तानि सर्वाणि ब्रूहि, हे ब्राह्मण, धर्मे च मां उपदिश। व्यासः उवाच— पञ्चविधं कर्म प्रवक्ष्यामि, आदौ शृणु। एतेषां यद् एकं अपि कुर्यात्, स मुच्यते, स्वर्गं च कीर्तिं च प्राप्नोति। मातापित्रोः पूजनं, पतिसेवना, सर्वेषां समता, मित्रद्रोहस्य वर्जनं, विष्णोः भक्ति—एते पञ्च महायज्ञाः। मातापित्रोः पूजनधर्मेण यः तिष्ठति, स पृथिव्यां शतयज्ञैः तीर्थयात्राभिः च अप्राप्यं फलम् आप्नोति। पिता एव धर्मः, पिता स्वर्गः, पिता तपः परम्; पितरि तुष्टे सर्वे देवाः तुष्टाः भवन्ति। यस्य मातापितरौ सेवानया धर्मेण च तुष्टौ, तस्य प्रतिदिनं गङ्गास्नानं भवति। माता सर्वतीर्थस्वरूपिणी, पिता सर्वदेवतामयः; यः मातरं पितरं च प्रदक्षिणं करोति। तस्य तेनैव कृत्येन सप्तद्वीपवती पृथिवी प्रदक्षिणीकृता भवति; यः मातापित्रोः पादस्पर्शेन हस्तयोर् जानुभ्यां च प्रणमति, स भूमिं शिरसा स्पृशति। स भूमौ पतित्वा स्वर्गं चाव्ययम् आप्नोति; यावत् पादरजः तस्य शिरसि तिष्ठति। यावत् तद्रजः शरीरे तिष्ठति, तावत् सुतः शुद्धः भवति; यः मातापित्रोः पादाम्बु पिबति। तस्य कोटिजन्मार्जितानि पापानि नश्यन्ति; स लोके पुण्यवान् भवति, सर्वदोषैः विमुक्तः। एकस्मिन्नेव जन्मनि स विनायकपदं प्राप्नोति; यः तु मातापितरौ वाक्येन अतिक्रामति, स अधमः नरः। स संसारान्ते पर्यन्तं नरके वसति, यः दुर्जनः पुत्रः मातापित्रोः सत्कारं न करोति। यः पितरं व्याधिना, जरया, दरिद्रतया क्लेशयति, स कृमिकुण्डे कल्पपर्यन्तं नरके वसति। यः पितरं नेत्रश्रोत्राद्युपघातेन त्यजति, स रौरव नरकं गच्छति, चाण्डालेषु, म्लेच्छेषु, अधमेषु च जायते। मातापित्रोः सेवायाः परित्यागेन सर्वं पुण्यं नश्यति; स तीर्थदेवतापूजां कृत्वापि, मातापित्रोर् विना, निष्फलं भवति। न स तेषां कर्मणां फलं प्राप्नोति, कृमिवद् भूमौ विचरति; अहं पुराकल्पं घटितं घटना वक्ष्यामि, हे ब्राह्मणाः, शृणुत। तदेतत् श्रुत्वा भवद्भिः पुनर्जन्मसु मोहः न भविष्यति; पुरा कश्चन ब्राह्मणः आसीत्, स स्मृतः श्रेष्ठः नराणाम्। स मातापित्रोः अवज्ञां कृत्वा तीर्थसेवां गतः; सर्वाणि तीर्थानि गच्छन् स ब्राह्मणः— तस्य स्नानवस्त्राणि दिवि प्रतिदिनं शुष्यन्ति स्म; तस्मिन्नेव ब्राह्मणे अहंकारः प्रविवेश। स उवाच— "मम सदृशः पुण्यकृद्, महाकीर्तिमान् नास्ति"; एवं वदतः तस्य क्रौञ्चः प्रत्युवाच। क्रौञ्चस्य वचनेन कुपितः स ब्राह्मणः तम् अशनयन् शप्तवान्; क्रौञ्चः भूमौ पतित्वा भस्मीकृतः। तदा ब्राह्मणस्य मृत्युक्षणे भीतः मोहश्च समुपस्थितः; तस्य पापात् वस्त्रं चात्मा च दिवं न जग्मतुः। स तत्रैव विषण्णः अभवत्; ततः दिवः वाणी श्रूयते— "गच्छ ब्राह्मण, मुकचाण्डालस्य समीपम्, अधर्मिष्ठस्य। तत्र धर्मं शक्ष्यसि; तस्य वचनेन तव कल्याणं भविष्यति।" इति श्रुत्वा ब्राह्मणः मुकस्य गृहम् अगच्छत्। स तत्र मुकं पश्यति, सः सर्वेषु कार्येषु मातापित्रोः सेवां कुर्वन्, शीतकाले ताभ्यां सम्यक् उष्णोदकं ददाति स्म। तेभ्यः तैलाभ्यञ्जनं, ताम्बूलं, मृदुकौशेयवस्त्रं, प्रतिदिनं मधुरं भोजनं, दुग्धं, शर्करां च ददाति स्म। वसन्ते सुरभिमाल्यं, विविधं सुखोपभोग्यं द्रव्यं च ददाति स्म। गर्मीषु ताभ्यां व्यजनं ददाति, सदा मातापित्रोः सेवां करोति; तयोः सेवा समाप्त्या पश्चात् स्वयं भुङ्क्ते स्म। तयोः श्रमं दुःखं च शमयति स्म; एतेन पुण्येन विष्णुः तस्य गृहे दीर्घकालं वसति स्म। तस्य गृहे, स्तम्भरहिते दिवि क्रीडन्, त्रैलोक्यनाथः अपि सदा तिष्ठति स्म। स ब्राह्मणरूपं धारयन्, मनोहरं, अन्यैः अदृश्यं, परमं, तेजस्विनं, महाबलम्, देवालयं प्रकाशितवान्। तद् दृष्ट्वा ब्राह्मणः विस्मितः अभवत्, स मुकं उवाच— "मम समीपं आगच्छ, अहं त्वत्तः नित्यं वाञ्छामि। त्वं सत्यं वद, सर्वलोकहिताय।" मुकः उवाच— "अद्य अहं मातापित्रोः पूजनं कुर्वे; कथं तव समीपं गच्छेयम्? मातापित्रोर् पूजनं कृत्वा तव अपेक्षितं नूनं करिष्यामि; त्वं द्वारि प्रतीक्षस्व, तव अतिथिसत्कारं करिष्यामि।" एवं चाण्डाले उक्ते ब्राह्मणः क्रुद्धः अभवत्— "माम्, ब्राह्मणं, परित्यज्य, किं तव अन्यत् कर्तव्यं अस्ति?