नारद! धर्मस्य सूक्ष्ममार्गं प्रवदन्ति मुनयः। तत्र शुच्याचरणस्य नियमाः कथ्यन्ते। यः पादपूजनं कृत्वा न जलेन आचमति, दक्षिणाभिमुखः, अथवा यः यज्ञोपवीतवर्जितः, नग्नः, वा विहितवस्त्रविलुप्तः, स न कदापि आचमनं कुर्यात्। एकवस्त्रधारी, अशुचिर्वा, शुद्धिं न प्राप्नोति; तस्मात् प्रथमं मध्ये त्रिषु अङ्गुलिषु मुखं स्पृशेयुः। ततः अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां नासिकां स्पृशेत्, अनन्तरं अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां नेत्रे स्पृशेत्। कनिष्ठाङ्गुष्ठाभ्यां कर्णौ स्पृशेत्, अङ्गुष्ठेन नाभिं, करतालं हृदि स्थापयित्वा सर्वाङ्गुलिभिः शिरः स्पृशेत्। बाहू चाङ्गुल्यग्रैः स्पृशित्वा, तदा पुरुषः शुद्धो भवति; एवं आचमनं कृत्वा सज्जः स्यात्। एवं कृतआचमनो जनः सर्वपापैः विमुक्तः, अक्षयस्वर्गं प्राप्नोति, त्रिविधप्राणव्यानापानमुद्रया। समाने सर्वाङ्गुल्यः विना तर्जनीं, नागः, कूर्मः, कृत्करः, देवदत्तः, धनञ्जयश्च; एतेषां पूजितानां भूमौ दत्तानि हविषां पोषणं स्यात्। अपि च, शुष्कपादेन भुञ्जानः, क्लिन्नपादेन शयानः, तान् तर्पयेत्। न च अन्धकारे शयीत वा भुञ्जीत; पश्चिमदक्षिणाभिमुखः दन्तधावनं न कुर्यात्। उत्तरपश्चिमाभिमुखः शयनं न कर्तव्यम्; तस्मात् आयुः ह्रासं याति, ब्रह्मघ्नत्वं च लभते। तस्मादेव न तथा शयीत; पूर्वदक्षिणयोः शयनं सम्यक्; पूर्वाभिमुखः भुञ्जानः दीर्घायुषी भवति, दक्षिणाभिमुखः निन्दां प्राप्नोति। पश्चिमाभिमुखः भुञ्जानः धनं प्राप्नोति, उत्तराभिमुखः कीर्तिं; पूर्वे दीर्घायुः, दक्षिणे प्रेत्यावस्थां, पश्चिमे रोगी, उत्तरे च आयुर्धनं लभते। देवानां एकवारं भोजनम्, मनुष्याणां द्विवारम्, पितृराक्षसानां त्रिवारम्, पिशाचानां चतुर्वारम्। देवाः अमांसभक्ष्यं गृह्णन्ति, मनुष्याः मीनमांसं, अन्ये जर्जरं, शुष्कं, अपवित्रं च खादन्ति, अवृतं च। स्वर्गवासिनां मध्ये, इह मर्त्यलोके, चत्वारः हृदि निवसन्ति—उत्तमं दानं, मधुरवाणी, देवपूजा, विप्रतर्पणं च। किं च, कर्कशता, स्वजननिन्दा, दरिद्रता, नीचेषु भक्तिः, अतिक्रोधः, कटुवचनं च, नरकगामिनः लक्षणानि। नवनीतसदृशी वाणी, दया, सौम्यचित्तं च, धर्मबीजोत्पन्नानां चिह्नम्। कृपाशून्यं हृदयं, काष्ठकाष्ठसदृशं वचनं, पापकर्मबीजोत्पन्नस्य लक्षणम्। धर्मशास्त्रश्रवणपठनयोः, शुभकर्मफलप्राप्त्या, पापान्मुक्त्वा, स्वर्गे अक्षयं प्राप्नोति। एवं धर्मनियमान् श्रोतुं इच्छन् भीष्मः पृष्टवान्—"किं लोके परमं पुण्यं सर्वैः सदा पूज्यते? किं प्राचीनैः स्वेच्छया कृतं ब्रह्मन्?" तदा पुलस्त्यः प्रत्युवाच—"कदाचित् सर्वे द्विजातयः, व्यासशिष्याः, सश्रद्धया व्यासं प्रणम्य धर्मं पृष्टवन्तः, यथा त्वं मां पृच्छसि।" ते ऊचुः—"सर्वेषां धर्माणां मध्ये कः श्रेयः, कः परमपुण्यः? किं कृत्वा मनुष्यः स्वर्गमक्षयं च भुङ्क्ते?" "किं शुद्धं, सर्ववर्णानां साध्यं, वृद्धबालयोः साध्यं, एकं कर्म?" "यत् कृत्वा देवानां मध्ये पूज्यः स्यात्, तद्वद धर्मं च शंस।" तदा व्यासः अवोचत्—"पञ्चविधं कर्म कथयामि; यदेकं कृत्वा मोक्षं, स्वर्गं, कीर्तिं च लभते। पितृपूजा, पतिपूजा, सर्वेषां समता, मित्रद्रोहवर्जनं, विष्णुभक्तिश्च—एते पञ्च महायज्ञाः। पितृपूजया धर्मं सम्पाद्य, मनुष्यः यत् न शतयज्ञैः, न तीर्थयात्रया लभते, तत् प्राप्नोति। पिता धर्मः, पिता स्वर्गः, पिता तपः परम्; पितरि प्रीते सर्वदेवाः प्रीयन्ते।" "यस्य माता-पिता सेवा-धर्माभ्यां तुष्टौ, तस्य प्रतिदिनं गङ्गास्नानं स्यात्। माता सर्वतीर्थरूपा, पिता सर्वदेवरूपः; यः मातरं पितरं च प्रदक्षिणं करोति, स सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं प्रदक्षिणं कृतवान् स्यात्। यः जानुपाणिप्रणिपातेन मातरं पितरं नमति, स भूमौ पतित्वा स्वर्गं गच्छति। यावत् तेषां पादरेणुस्तिलकं शिरसि तिष्ठति, तावत् शुद्धः सुतः। यः मातापितृपादाम्बु पिबति, तस्य कोटिजन्मार्जितपापानि नश्यन्ति; स भाग्यवान्, सर्वदोषविमुक्तश्च।" "एकस्मिन्नेव जन्मनि विनायकपदं प्राप्नोति; यः तु मातापितरौ वाचा अतिक्रामति, स नीचतमः नरकं गच्छति, यावत् कल्पान्तं तत्र तिष्ठति। यः पितरं रोगदुःखवृद्ध्याद्युपघातं करोति, स कृमिकूपे कल्पपर्यन्तं तिष्ठति। यः पितरं नेत्रश्रवणाद्यभावे त्यजति, स रौरव नरकं गच्छति, चाण्डालादिषु, म्लेच्छेषु, नीचेषु च जायते।" "मातापित्रोः सेवा-त्यागेन सर्वपुण्यं नश्यति; तीर्थदेवपूजां कृत्वापि, मातापितृपूजावर्जनात्, सर्वं निष्फलं भवति।" एवं धर्मस्य सूक्ष्ममार्गः, शौचाचारः, भोजननियमः, पितृपूजाया महत्त्वं च, श्रुत्या प्रतिपाद्यते।