पृथुः उवाच— भगवन्, त्वया पूर्वं कथितं यत् कश्चन वैश्यः कृष्णातटे शिवविष्णुसैन्यैः कलिहेतुः सृष्टः। अस्य कारणं किमेतयोः नद्योः, उत तस्य देशस्यैव, इति मम महदाश्चर्यं जातम्। तस्मात् धर्मविदां श्रेष्ठ, तत्त्वतः आख्याहि। नारदः उवाच— हे राजन्, या कृष्णा नाम नदी, सा वस्तुतः श्यामवपुः प्रभुः महेश्वर एव, या वेणी-नदीतः प्रादुर्भूता। तयोः संयोगस्य महिमानं चतुर्मुखो ब्रह्मापि वर्णयितुं न शक्तः। तथापि तस्य उत्पत्तिं श्रुणु, यथा सम्प्रदायोक्तं वक्ष्यामि। चाक्षुषे मन्वन्तरे, मनोः पितरं ब्रह्माणं देवमेकदा सह्यशृङ्गस्य रम्ये शिखरे यज्ञाय समाहितः। समस्तदेवगणान् समाहूय, यज्ञोपकरणानि च सम्यक् व्यवस्थाप्य, हरिहराभ्यां सह तस्य शिखरं जगाम। तत्र क्षणेन भृगुप्रमुखाः सर्षयः, ब्रह्माणं देवतां कृत्वा, समागताः। तत्रैव, दीक्षार्थं सर्वे संमिलित्वा स्थिताः। तदा मुनिभिः प्रेरितः विष्णुः स्वां ज्येष्ठां पत्नीं आह्वयामास। तस्मिन्नन्तरे, मेघगर्जनसमये, भृगुः विष्णुम् इत्याह— "भगवन्, या त्वया स्वा आहूता, सा शीघ्रं न आगच्छति।" "कालः संक्षीयते, दीक्षा कर्तव्या— किं कर्तव्यम्?" इति। विष्णुः प्रत्युवाच— "यदि स्वा शीघ्रं न आगच्छति, तर्हि गायत्र्याः प्रतिष्ठा क्रियताम्।" किन्तु सा तस्य धर्मस्य कर्मणि भार्या नास्ति। नारदः उवाच— तदा रुद्रः अपि विष्णोः वचः अनुमेमे। भृगुवचनं श्रुत्वा, ब्रह्मणः भार्या गायत्री दक्षिणे पार्श्वे संस्थापिता, दीक्षाकर्म च सम्यक् कृतम्। यदा दीक्षा विधानपूर्वकं प्रवृत्ता, तदा स्वा यज्ञस्थले समुपागता। तत्र, ब्रह्मणा सह गायत्र्याः दीक्षां दृष्ट्वा, स्वा, सौत्पत्येन कोपेन च, सती सतीन्यायेन, इदं वचनमवदत्— "यत्र अवाच्याः पूज्यन्ते, योग्याः तु तिरस्कृताः, तत्र त्रयः दोषाः स्युः— दुर्भिक्षम्, मृत्युश्च, भयञ्च। मम स्थानमुपवेश्य, एषा कनिष्ठा भार्या प्रतिष्ठिता; अतः यूयं सर्वे मूढबुद्धयः, नानावपुषः भविष्यथ।" "यश्च मे दक्षिणे पार्श्वे उपविष्टा, सा सदा अदृश्यरूपिणी नद्यात्मना लोकस्य भविष्यति।" नारदः उवाच— तदा तस्याः शापं श्रुत्वा, गायत्री कम्पिता, देवैः निरुद्धा अपि, प्रत्युत्तरं शापं स्वायै दत्तवती— "यथा ब्रह्मा तव पतिः, तथा ममापि; त्वया निरपराधां मां शप्त्वा, त्वमपि नदी भव।" एतस्मिन् काले, शिवविष्णुप्रमुखाः सर्वे देवाः, त्रयो लोकाः विनश्यन्ति इति, दुःखेन आकुलाः अभवन्। देवाः ऊचुः— "देवि, त्वया वयं ब्रह्मादयः अपि शप्ताः; यदि वयं सर्वे मूढबुद्धयः, नद्यः चात्र भविष्यामः, तर्हि किं भविष्यति?" "त्रयो लोकाः नूनं विनश्येयुः; अतः प्रमादात् शापः जातः, तस्मात् प्रतिकरोतु।" स्वरा उवाच— "गणपतिं यज्ञादौ पूजितवती नास्मि; अतः मम कोपजं विघ्नरूपं एतत् जातम्। न मम वचनं मिथ्या भवति; अतः यूयं स्वांशैः मूढबुद्धयः भूत्वा नद्यः प्रवहध्वम्।" "आवां च पत्न्यौ स्वांशेन पश्चिमाभिमुख्यौ नद्यौ भविष्यावः।" नारदः उवाच— तस्याः वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरः च स्वांशैः मूढबुद्धयः भूत्वा तदा नद्यः अभवन्। तत्र विष्णुः कृष्णानदीरूपेण, महेश्वरः वेणी-नदीरूपेण, ब्रह्मा ककुद्मिनी-गङ्गारूपेण पृथक् तदा अभवन्। ज्ञानी देवाः स्वपितृभिः सह स्वांशैः मूढबुद्धयः भूत्वा, सह्यशृङ्गात् पृथगुत्तमाः नद्यः अभवन्। दिव्यांशेन श्रेष्ठाः नद्यः पूर्वदिशं प्रवहन्; गायत्री स्वरा च तदा पश्चिमं प्रवहन्। योगबलात् तौ नद्यौ सावित्र्याख्ये इति प्रसिद्धे; तत्र ब्रह्मा यज्ञे हरिहरौ प्रतिष्ठापयामास। तौ देवौ महाबलौ, नद्याख्यौ जातौ; अहं तयोः नद्योः महिमानं वर्णयितुं न समर्थः। ब्रह्मादयः देवाः स्वांशैः सह गताः, नद्यः तत्रैव स्थिताः। यः कृष्णायाः उत्पत्तिकथां शृणोति वा श्रद्धया पठति, स सर्वकर्मणां फलमाप्नोति, दृष्ट्वा वा स्नात्वा वा तस्याः फलं लभते। एवं श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे कार्तिकमाहात्म्ये सत्यभामासंवादे एकादशोऽध्यायः "कृष्णावेणीमाहात्म्यवर्णनं" समाप्तः। अथ, ईश्वरः उवाच— "शृणु, भक्तश्रेष्ठ, माघस्नानस्य माहात्म्यं। अस्मिन्लोके विष्णोर्भक्तः त्वत्समो नास्ति, महामते।" "चक्रतीर्थे हरिदर्शनं, मथुरायां केशवदर्शनं वा, यः प्राप्नोति, स माघस्नानस्यैव फलं लभते।" "यः संयतात्मा, शान्तचित्तः, सदाचारवान्, माघे स्नानं करोति, स पुनर्जन्म न प्राप्नोति।" श्रीकृष्णः उवाच— "त्वत्सन्निधौ शूकरमाहात्म्यं वक्ष्यामि, यस्य ज्ञानमात्रेण मम सन्निधिः सदा लभ्यते।" सूतः उवाच— "एवं उक्त्वा, श्रीकृष्णः सत्यायाः पुरतः नानाविधं गीतवान्; तत् वक्ष्यामि, शृणुत मुनयः।" श्रीकृष्णः उवाच— "शूकारे, यत्र हरिमन्दिरं पञ्चयोजनविस्तीर्णं, तत्र वासं कुर्वन् गर्दभोऽपि चतुर्भुजो भवति।" "त्रिसहस्रहस्ताः, त्रिशतहस्ताः, त्रिहस्ताः इत्येवं शूकरस्य प्रमाणं निर्दिष्टम्।" "देवि, अन्यत्र षष्टिसहस्रसंवत्सरं तपः कुर्वन् यः फलं प्राप्नोति, तत् शूकारे अर्धदिने एव लभते।" इति।