यः सदा स्वदेहे धात्रीफलानि तुलसीमृत्तिकां द्वारकामृत्तिकां च धारयति, स जीवन्नेव मुक्त इति कथ्यते। यदि जलं धात्रीफलतुलसीपत्रयुतं स्नानार्थं प्रयुज्यते, तद्गङ्गायाः स्नानसमं भवति। देवतानां पूजायां च यदि धात्रीपत्रफलाभ्यां पूजनं क्रियते, स विविधसुवर्णपुष्पैः पूजाफलं प्राप्नोति। कार्तिकमासे तु सूर्ये तुलाराशिस्थिते सर्वे ऋषयः, देवाः, यज्ञाश्च सदा धात्रीवृक्षे निवसन्ति। कार्तिकस्य द्वादश्यां यदि कश्चन तुलसीपत्राणि धात्रीपत्राणि वा सञ्चिनोति, स पण्डितैः निन्दितः नरकं गच्छति। कार्तिकमासे धात्रीच्छायायां यः खादति, तस्य भक्ष्यसंस्पर्शजनितं सर्वं पापं विनश्यति। कार्तिके धात्रीमूले विष्णुं यः सम्पूजयति, स सर्वेषु विष्णुमन्दिरेषु सदा पूज्यते। धात्रीतुलस्योः माहात्म्यं ब्रह्मा चतुर्मुखोऽपि यथार्णवधारिणि देवतायां वर्णयितुं न शक्नोति। यः कश्चन श्रद्धया वा शृणोति, वा पठति धात्रीतुलस्योः उत्पत्तिं, स पापं त्यक्त्वा पितृभिः सह स्वर्गे श्रेष्ठेषु दिव्यगृहेषु वसति। एवं श्रीकृष्णस्य सत्यभामया सह संवादे कार्तिकमाहात्म्ये धात्रीतुलसीमाहात्म्याख्यं पञ्चमं शततमधिकं च अध्यायः समाप्तः। ततः अन्यस्मिन्संवादे पृथुः उवाच— "भगवन्, त्वया पूर्वं उक्तं यत् वैश्यतनोरुत्पन्नः कलिः शिवविष्णुसंघातैः कृष्णातटे निर्मितः। किं एषां नद्योरथ वा तस्य देशस्यैव शक्तिरियम्? तत्त्वतः वद, धर्मज्ञ, अतीव विस्मितोऽस्मि।" नारद उवाच— "कृष्णा या श्यामवपुः साक्षात् महेश्वरः, सा वेणी नदीतः प्रादुर्भूता; तयोः संयोगस्य महिमानं ब्रह्मा चतुर्मुखोऽपि वर्णयितुं न शक्नोति। तथापि, तस्य उत्पत्तिं कथयामि, शृणु। चाक्षुषमन्त्रवंतरस्य मध्ये मनोः पितरं देवमयं ब्रह्माणमासीत्। स सुन्दरस्य सह्यगिरिशृङ्गस्य शृङ्गे सर्वान् देवगणान् आहूय यज्ञसामग्रीं विधाय यज्ञाय प्रचक्रमे। हरिहराभ्यां सहितः स तस्य शृङ्गस्य शिखरं जगाम; क्षणेन भृगुप्रमुखाः मुनयः, ब्रह्माणं देवतारूपेण कृत्वा, तत्र समागताः। तत्राभिषेककर्मणि सर्वे संयुज्य, मुनिभिः प्रेरितः विष्णुः स्वां ज्येष्ठां पत्नीं स्वां आह्वयामास। तस्मिन्नेव क्षणे गम्भीरनिनादे सम्प्राप्ते, भृगुः विष्णुं प्रोवाच— 'विष्णो, त्वया आहूता स्वा शीघ्रं न आगच्छति।' 'कालः अतीतः, अभिषेकः कर्तव्यः, किं कर्तव्यम्?' विष्णुः अवदत्— 'यदि स्वा शीघ्रं न आगच्छति, अत्र गायत्री स्थाप्यताम्।' 'एषा तु अस्य पुण्यकर्मणि पत्नी नास्ति।' नारद उवाच— तद्वद रुद्रः अपि विष्णोः वाक्यं अनुमेने। भृगुवचनं श्रुत्वा, गायत्री ब्रह्मणः पत्नी तदा दक्षिणे पार्श्वे उपविष्टा, अभिषेककर्म चक्रे। अभिषेककर्मणि विधिवत् प्रवृत्ते, तस्मिन्क्षणे स्वा तत्र यज्ञवाटे समुपाजगाम। तदा गायत्रीं सह ब्रह्मणा अभिषिक्तां दृष्ट्वा, स्वा सौतपत्न्याः स्पर्धया कोपेन च संपन्ना, वाक्यमिदमुवाच— 'यत्रानर्हाः पूज्यन्ते, योग्याः तु तिरस्कृताः, तत्र त्रयः स्युः— दुर्भिक्षं, मृत्युश्च, भयमेव च।' 'मम स्थानं त्यक्त्वा एषा कनिष्ठा पत्नी उपविष्टा; अतः सर्वे मूढबुद्धयः स्युः, विविधरूपिणः।' 'च यत् एषा दक्षिणे मम स्थाने उपविष्टा, सदा अदृश्यरूपिणी भूत्वा नदीरूपं धारयतु।' नारद उवाच— तदा तस्याः शापं श्रुत्वा, गायत्री कम्पमाना देवैः निरोध्यमाना अपि, स्वां प्रत्यपि शापं दत्तवती— 'यथा ब्रह्मा तव पतिः, तथा मम अपि; त्वया निरपवादं मां शप्तवती, अतः त्वमपि नदी भव।' नारद उवाच— तदा सर्वे देवाः शिवविष्णुप्रमुखाः दुःखिताः अभवन्, त्रैलोक्यस्य विनाशः निश्चितः इति। देवाः ऊचुः— 'देवि, त्वया अस्माकं सर्वेषां, ब्रह्मणः अपि, शापो दत्तः; यदि वयं सर्वे मूढबुद्धयः नद्यः च भवेम, किमस्ति?' 'त्रैलोक्यस्य नाशः स्यात्; विवेकाभावात् शापः प्रत्याह्रियताम्।' स्वरा उवाच— 'गणाधिपतेः यज्ञारम्भे पूजनं न कृतम्, तेन मम क्रोधसम्भूतः विघ्नः अयम् अभवत्। मम वाक्यं कदापि मिथ्या न भवति; अतः यूयं स्वांशैः मूढबुद्धयः भूत्वा नद्यः प्रवहत।' 'आवां सौतपत्यौ अपि स्वांशैः अत्र पश्चिमदिशं प्रवहतः।' नारद उवाच— तद्वचनं श्रुत्वा, ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः स्वांशैः मूढबुद्धयः भूत्वा तदा नद्यः अभवन्। विष्णुः कृष्णानदीरूपेण, महेश्वरः वेणीसरित्, ब्रह्मा ककुद्मिनीगङ्गारूपेण पृथक् अभवन्। विवेकिनः देवाः स्वपितृंशांशैः अपि मूढबुद्धयः भूत्वा सह्यगिरिशृङ्गात् पृथक् श्रेष्ठा नद्यः अभवन्। दिव्यांशैः श्रेष्ठनद्यः पूर्वदिशं प्रवहन्, गायत्रीस्वरे पश्चिमदिशं। योगबलात् तौ सवित्रीनाम्नि प्रसिद्धे अभवताम्; तत्र ब्रह्मणा हरिहरौ यज्ञे स्थापितौ। तौ देवौ महाबलौ नद्यः नाम्ना अभवताम्; तयोः माहात्म्यं वर्णयितुं न शक्नोमि। ब्रह्मादयः देवाः स्वांशैः सह गताः, नद्यः तत्रैव स्थिताः।