नर्मदादर्शनं, गङ्गास्नानं, तुलसीवनसङ्गतिः—एते त्रयः समाना इति स्मृताः। तुलसीं रोपयित्वा, पालनं कृत्वा, सिंचनं, दर्शनं, स्पर्शं च—एतेषु यः जनः यत्नं करोति, तस्य वाक्-मनः-शरीरसम्भूतं पापं तुलसी दहति। हरिं हरं च तुलसीपुष्पैः पूजयन्, न गर्भं गच्छति; निश्चितं मोक्षं प्राप्नोति। पुष्कराद्यं तीर्थं, गङ्गाद्यः नद्यः, वासुदेवाद्यः देवाः—एते सर्वे तुलसीपत्रे निवसन्ति। यः तुलसीपुष्पगुच्छेन शोभितः शरीरं त्यजति, स विष्णुसायुज्यं प्राप्नोति—एतत् सत्यं, सत्यं, राजोत्तम। तुलसीमृत्तिकया शरीरं लिप्त्वा मृत्युमुपेत्य, यमः अपि तं न पश्यति—even if burdened with hundreds of sins. तुलसीकाष्ठचन्दनं धारयन्, पापं तस्य शरीरं न स्पृशति—even while acting in this world. तुलसीवनस्य छायायां यत्र, तत्र पितृभ्यः हविर्देयम्; तत्र दत्तं अक्षयम्। धात्रिच्छायायाम् अन्नं दत्वा, नरकस्थाः पितरः तुष्टिं यान्ति। धात्रिफलं शिरसि, हस्ते, मुखे, शरीरे स्थापयन्, स हरीरूपः इति विज्ञेयः। यस्य शरीरं धात्रिफलं, तुलसीमृत्तिका, द्वारकामृत्तिका च धारयति, स जीवन्मुक्त इति कथ्यते। धात्रिफलतुलसीपत्रैः मिश्रितं जलं स्नानाय उपयुञ्जन्, गङ्गास्नानसमं भवति। धात्रिपत्रफलैः देवपूजां कृत्वा, सुवर्णपुष्पपूजाफलं लभते। कार्तिके, सूर्ये तुलाराशौ स्थिते, सर्वे ऋषयः, देवाः, यज्ञाः धात्रिवृक्षे निवसन्ति। कार्तिके द्वादश्यां तुलसीधात्रिपत्राणि च छित्वा, नरकं गच्छति—विद्वद्भिः निन्दितः। कार्तिके धात्रिच्छायायाम् अन्नं भुञ्जन्, खाद्यस्पर्शसम्भूतं पापं नश्यति। कार्तिके धात्रिमूले विष्णुं पूजयन्, सर्वेषु विष्णुमन्दिरेषु पूज्यः भवति। चतुर्मुखः अपि धात्रीतुलसीयोः महात्म्यं न वर्णयितुं शक्नोति, धनुष्पाणेः यथा वर्णयेत्। धात्रीतुलसीयोः उत्पत्तिं यः श्रद्धया शृणोति वा पठति, पापं त्यक्त्वा, स पितृभिः सह स्वर्गं गच्छति, उत्तमानि दिव्यगृहाणि प्राप्नोति। एवं कार्तिकमाहात्म्ये, उत्तरखण्डे, श्रीपद्ममहापुराणे, श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे, पंचपञ्चसहस्राध्यायभागे, धात्रीतुलसीमहात्म्यनामकं एकशतपञ्चाध्यायः समाप्तः। अथ, पृथुः उवाच—शिवविष्णुसैन्यैः कृष्णनदीतीरे, वैश्यशरीरात् कलिः उत्पन्नः इति त्वया उक्तम्। एषां नदीयोः शक्तिः वा, प्रदेशस्य वा? एतद्विद्यां ब्रूहि, धर्मज्ञ, विस्मितोऽस्मि। नारदः उवाच—कृष्णः, श्यामवर्णः प्रभुः, स एव महेश्वरः, वेणी नदीतः उत्पन्नः; ब्रह्मा अपि तयोः संयोगस्य शक्तिं वर्णयितुं न शक्नोति। तथापि, उत्पत्तिं कथयिष्यामि; शृणु। चाक्षुषमनोन्तरस्य मध्ये, मनोः पितरं ब्रह्माणं देवमेकमासीत्। सह्यपर्वतस्य रम्ये शिखरे, ब्रह्मा यज्ञाय उद्युक्तः, सर्वान् देवगणान् आहूय, यज्ञद्रव्याणि व्यवस्थितवान्। हरिहराभ्यां सहितः, पर्वतशिखरे गतः; क्षणात् भृगुप्रमुखाः ऋषयः, ब्रह्मा देवतायाः रूपेण, तत्र समागच्छन्। तत्र, अभिषेककर्मणि, सर्वे एकत्र समभूवन्; ऋषिभिः प्रेरितः विष्णुः, स्वां वरिष्ठां पत्नीं आह्वयत्। तस्मिन्नेव काले, गर्जनायां, भृगुः विष्णुम् उवाच—"स्वा या त्वया आह्विता, शीघ्रं न आगच्छति।" "समीचीनः कालः गच्छति, अभिषेकः कर्तव्यः—किम् करणीयं?" विष्णुः उवाच—"यदि स्वा शीघ्रं न आगच्छति, गायत्री अत्र स्थाप्यताम्।" "सा तस्य धर्मपत्नी यज्ञे न भवति।" नारदः उवाच—रुद्रः अपि विष्णोः वचनं अनुमन्यते स्म। भृगुवाक्यं श्रुत्वा, गायत्री, ब्रह्मणः पत्नी, दक्षिणपार्श्वे उपविष्टा, अभिषेकः कृतः। विधिवत् अभिषेककर्मणि प्रवृत्ते, तस्मिन्नेव काले, स्वा यज्ञभूमौ आगता, राजन्। तदा, गायत्रीं ब्रह्मणः सह अभिषिक्तां दृष्ट्वा, स्वा, सहपत्नीं प्रति ईर्ष्या-कोपाभ्यां आविष्टा, इदं वचनं उवाच। "यत्र अयोग्यः पूज्यते, योग्यः उपेक्ष्यते, तत्र त्रयम्—दुर्भिक्षम्, मृत्युः, भयम्।" "मम स्थानं यविष्ठा पत्न्याः स्थापितम्; अतः, सर्वे मूढबुद्धयः भूत्वा, नानारूपं धारयिष्यन्ति।" "मम दक्षिणपार्श्वे उपविष्टा, अतः, सदा अदृश्याः लोकेषु, नदीरूपं धारयेत्।" नारदः उवाच—तं शापं श्रुत्वा, गायत्री कम्पिता; देवैः निवारिता अपि, स्वाम् अपि शप्तवती। "यथा ब्रह्मा तव पतिः, तथा मम अपि; कारणं विना माम् शप्तवती, अतः त्वम् अपि नदी भव।" नारदः उवाच—ततः, शिवविष्णुप्रमुखैः देवैः, सर्वे विषण्णा अभवन्; त्रैलोक्यं नश्येत्, इति निश्चितम्। देवाः ऊचुः—"देवि, त्वया सर्वे शप्ताः, ब्रह्मा च; यदि सर्वे मूढबुद्धयः, नद्यः च इह भविष्यामः, ततः किम्?