नारदः उवाच— यदा लक्ष्म्या पूर्वं समर्पितं बीजं तत्र क्षिप्तं, तदानीं तस्मात् त्रयः वृक्षाः समुत्पन्नाः—धात्र्यः, मालती च, तुलसी च, राजेन्द्र। धात्र्यः धात्र्याः सम्भूता स्मृता, मालती मा-देव्याः, गौरीतः तुलसी, ताः तमः-सत्त्व-रजःगुणयुक्ताः सन्ति। तयोः द्वयोः वृक्षयोः स्त्रीरूपेण स्थितयोः, विष्णुः, हे नृपश्रेष्ठ, वृन्दायाः अद्भुत-सौन्दर्य-मोहितः, मोहाविष्टः, सन्देहं प्राप, तयोः प्रति आकृष्टचित्तः। तदा सः काममोहितः ताः दृष्ट्वा, तुलसी-धात्र्यौ अपि तं कामेन दृष्ट्वेति। पूर्वं लक्ष्म्या स्वशक्त्या समर्पितात् बीजात् उत्पन्नाः स्त्रियः, तासु एकया मत्सरिता जातः। अतः सा बर्बरीति नाम्ना, माधवेन तिरस्कृता, कथिता, किन्तु धात्र्यः तुलसी च तं सदा प्रमोदं ददतुस्ताम्। ततो विष्णुः दुःखं विस्मृत्य, ताभ्यां सह प्रमुदितः, सर्वैः देवैः पूज्यमानः, वैकुण्ठं गतवान्। तस्मात् कार्तिकमासे तुलसीमूले विष्णुपूजा विधीयते, सा हि प्रमोददायिनी स्मृता। यत्र तुलसीवनं तिष्ठति, तद् गृहं तीर्थसमं भवति, यमदूताः तत्र न प्रविशन्ति। तुलसीवनं सर्वपापं हरति, पुण्यं ददाति, कामान् पूरयति, ये नरश्रेष्ठाः तद् रोपयन्ति, ते सूर्यं न पश्यन्ति। नर्मदादर्शनं, गङ्गास्नानं, तुलसीवनसंगतिः—एते त्रयः समाना इति स्मृताः। रोपणात्, पालनेन, सिञ्चनेन, दर्शनात्, स्पर्शनेन च, तुलसी वाक्-मनः-कायसमुद्भूतं पापं जनस्य दहति। यः हरिहरयोः तुलसीपुष्पैः पूजयति, सः गर्भं न प्राप्नोति, मोक्षं लभते, न संशयः। पुष्करादीनि पुण्यक्षेत्राणि, गङ्गादीनि पुण्यनद्यः, वासुदेवादयः देवाः, सर्वे तुलसीपत्रे निवसन्ति। यः तुलसीपुष्पमालया भूषितः प्राणान् त्यजति, स विष्णुसायुज्यं प्राप्नोति—एतत् सत्यम्, सत्यम्, नृपश्रेष्ठ। यः तुलसीमृत्तिकां शरीरे धारयन् म्रियते, स यमः अपि तं द्रष्टुं न शक्नोति, शतपापयुक्तोऽपि। यः तुलसीकाष्ठचन्दनं धारयति, तं पापं न स्पृशति, लोके व्यवहरन्तमपि। यत्र तुलसीवनच्छाया, तत्र पितृकार्यं कर्तव्यम्; तत्र प्रदत्तं तु अक्षयम्। यः धात्र्यः छायायां पिण्डं ददाति, तस्य नरकस्थिताः पितरः तृप्तिम् आप्नुवन्ति। यः धात्र्यः फलम् शिरसि, हस्तयोः, मुखे, शरीरे च स्थापयति, सः हरिरिव ज्ञेयः। यः धात्र्यः फलम्, तुलसीमृत्तिका, द्वारकामृत्तिका च शरीरे धारयति, स जीवन्मुक्तः कथ्यते। यः धात्र्यः फलतुलसीपत्रैः जलं स्नाति, स गङ्गास्नानसमं फलम् लभते। यः धात्र्यः पत्रफलैः देवताः पूजयति, स सुवर्णपुष्पैः पूजनस्य फलम् प्राप्नोति। कार्तिकमासे, सूर्ये तुलायां स्थिते, सर्वे मुनयः, देवाः, यज्ञाः च धात्र्यः वृक्षे नित्यं वसन्ति। कार्तिकद्वादश्यां यः तुलसीपत्राणि, धात्र्यः पत्राणि च गृह्णाति, स पातकी, नरकं गच्छति, पण्डितैः निन्दितः। यः कार्तिके धात्र्यः छायायां भोजनं करोति, तस्य अन्नसंस्पर्शसमुत्थं सर्वं पापं नश्यति। यः कार्तिके धात्र्यः मूलस्य विष्णुं पूजयति, स सर्वेषु विष्णुमन्दिरेषु पूज्यते। चतुर्मुखः अपि धात्र्यः तुलस्योः माहात्म्यं वर्णयितुं न शक्नोति, यथा धनुर्धरस्य। यः धात्र्यः तुलस्योः उत्पत्तिं श्रद्धया शृणोति वा पठति वा, स पापं त्यक्त्वा, स्वपितृभिः सह, उत्तमदेवालयेषु स्वर्गं गच्छति। एवं कार्तिकमाहात्म्ये उत्तरेकाण्डे श्रीपद्मपुराणे श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे पंचपञ्चाशत्सहस्रसंहितायां धात्र्यः तुलस्योः माहात्म्यवर्णनं नाम एकशतपञ्चमः अध्यायः समाप्तः। एवं कृतं, पुनः— पृथुः उवाच— भवान् मम उक्तवान् यत् विवादः शैवविष्णुसैन्याभ्यां वणिक्शरीरात् कृष्णातटे जातः। किमेषां नद्योरिव बलं, वा तस्य देशस्य? तत्त्वं ब्रूहि धर्मज्ञ, अतीव विस्मितोऽस्मि। नारदः उवाच— कृष्णः स भगवान् श्यामलवपुः, स एव महेश्वरः, वेणी-नद्याः उत्पन्नः; चतुर्मुखो ब्रह्मा अपि तयोः संयोगस्य बलं वर्णयितुं न शक्नोति। तथापि तस्य उत्पत्तिं कथयामि, शृणु। चाक्षुषे मन्वन्तरे अन्तराले, मनोः पितरः ब्रह्मा देवः अभूत्। सः सह्यगिरिशृङ्गे रम्ये यज्ञाय समभ्यनन्दत्, सर्वान् देवगणान् आहूय, यज्ञसामग्रीः च समारोपयत्। हरिहराभ्यां सह तस्य शिखरं गतवान्, क्षणेन भृगुप्रधानाः ऋषिगणाः, ब्रह्माणं देवतां कृत्वा, तत्र समागच्छन्। तत्र दीक्षार्थं सर्वे समवेताः, ऋषिप्रेरणया विष्णुः स्वपत्नीं स्वाम् आह्वयत्। तस्मिन् काले मेघगर्जिते, भृगुः विष्णुम् उवाच—‘विष्णो, त्वया आहूता स्वा शीघ्रं न आगच्छति।’ ‘युक्तकालः गच्छति, दीक्षा कर्तव्या—किं कर्तव्यम्?’ विष्णुः उवाच—‘यदि स्वा शीघ्रं न आगच्छति, अत्र गायत्र्याः नियोजनं कार्यम्।’ ‘सा तु अस्य धर्मस्य पत्नी नास्ति।’ नारदः उवाच—एवं रुद्रः अपि विष्णुवचनं अनुमेमे।