नारदः उवाच — भगवन्, भवतः कृपया अहं श्रोतुं प्राप्तवान् को ब्राह्मणेषु श्रेष्ठतमः इति। अधुना, अधमस्य ब्राह्मणस्य कर्मभिः लक्षणं मम निवेदय। शीघ्रं वद, देवश्रेष्ठ, यदि मम स्नेहं इच्छसि। ब्रह्मा उवाच — दशविधैः स्नानैः तथा जलदानादिभिः च जनाः विमुच्यन्ते। किन्तु यः संध्योपासनस्य आचारान् उपेक्षते, स एव ब्राह्मणाधमः, यद्यपि देवपूजया, व्रतैः, वेदाध्ययनैः च मुक्तः स्यात्। सत्येन शौचेन च, ज्ञानाग्नौ हविषा योगेन च, पञ्चविधं स्नानं महर्षिभिः ब्राह्मणानां निर्दिष्टम्। तत्र पञ्च स्नानानि — वह्निस्नानं, वारिस्नानं, ब्रह्मस्नानं, वातस्नानं, दिव्यं स्नानं च। भस्मना स्नानं वह्निस्नानम् उच्यते, जलेन वारिस्नानम्, ‘आपोहिष्ठ’ इति जपेन ब्रह्मस्नानम्, गवां रजसा वातस्नानम्, सूर्यवार्षादिजलैः स्नानं दिव्यं स्नानम् इति कथ्यते। एषु स्नानेषु मन्त्रैः युक्तः यः स्नाति, स तीर्थस्नानस्य फलम् आप्नोति। तुलसीपत्रैः स्पृष्टं जलं, शालग्रामशिलया स्पृष्टं जलं, गवां शृङ्गोत्थं जलं, विप्रपादोदकं विशेषतः आचार्यस्य — इति सर्वं शुद्धतरं शुद्धात् इति स्मृतिः। त्यागेन, तीर्थैः, यज्ञैः, व्रतैः, अग्निहोत्रैः च यत् फलम् लभ्यते, तत् एव एतेषु स्नानेषु लभ्यते। जलदानात् नित्यं पितृऋणात् विमुच्यते; पितृघ्नः नरकं याति, संध्योपासनस्य उपेक्षिता ब्रह्मघ्नः भवति। यो मन्त्रैः व्रतैः च हीनः, यद्यपि वेदविद् गुणवान्, यज्ञैः दानैः च मुक्तः, स एव ब्राह्मणाधमः। ये यज्ञं कुर्वन्ति अर्थाय, देवाय, नक्षत्राय, ग्रामाय, परस्त्रीषु आसक्ताः — एते पञ्च ब्राह्मणाधमाः। ये ब्राह्मणाः मन्त्रशुद्ध्याभावात्, शौचसंयमशून्याः, व्यर्थभोजिनः, दुष्टस्वभावाः — ते अधमाधमाः। मूढाः, स्तेयशीलाः, धर्मरहिताः, कुत्सितमार्गानुसारीणः ब्राह्मणाः अपि अधमाधमाः। ये श्राद्धादिकं त्यजन्ति, आचार्यसेवा न कुर्वन्ति, मन्त्रहीनाः, सीमालङ्घिनः — ते सर्वाधमाः। एते पापकर्माणः न सम्प्रवदनीयाः, सर्वे नरकगामिनः, अशुचयः, दुष्टाचरणाः, सर्वत्र अपूज्याः। द्विजातयः ये शस्त्रवृत्त्या जीवन्ति, दासाः, गवां वाहनरता, शिल्पवृत्त्युपजीविनः, गणनाट्यसंघाश्रिताः — ये अपि अधमाः। ये तन्त्रकर्मणि बालविक्रये, बहिष्कृताश्रये, कृतघ्नाः, गुरुघ्नाः — ते अपि ब्राह्मणाधमाः। दुष्टाचाराः, पाषण्डिनः, धर्मनिन्दकाः, कलहप्रवर्तकाः द्विजातयः ब्रह्मद्वेषिणः स्यु:। तथापि ब्राह्मणः कदापि न हन्तव्यः; ब्रह्मघ्नः एव भवति ब्राह्मणवधेन। चाण्डालादिषु, म्लेच्छेषु, द्विपत्रापतितेषु अपि, सः न हन्तव्यः। सर्ववर्णस्त्रीगमनं, सर्ववर्जितभोजनं कृत्वापि द्विजत्वं न नश्यति; पुण्येन पुनः ब्राह्मणः भवति। नारदः उवाच — एतेषु पापेषु कृतमपि, यदि पश्चात् पुण्यं करोति, तदा सः ब्राह्मणः किं प्राप्नोति, भगवन्? ब्रह्मा उवाच — सर्वपापानि कृत्वा अपि, पश्चात् इन्द्रियनिग्रहम् आचरन्, सर्वपापैः विमुक्तः सः पुनः ब्राह्मणत्वं प्राप्नोति। शृणु पुत्र, प्राचीनं रमणीयं अद्भुतं चरितम्। कश्चन ब्राह्मणः आसीत्, तस्य एकः कुमारः युवान् आसीत्। सः तरुण्यप्राप्त्या, मोहात्, पूर्वकर्मणा च, त्वरितं चाण्डाल्याः समीपं गतः, तस्याः प्रियः अभवत्। सः तया पुत्रान् पुत्रीश्च उत्पाद्य, स्वकुलं परित्यज्य, तस्याः गृहे दीर्घकालं वसन् आसीत्। अन्यन्नं न अश्नाति, मद्यं च घृणया न पिबति; सा तं सदा अन्यं खादितुं, मद्यं च पातुं प्रवर्तयति। सः तस्या उवाच — “प्रिये, त्वं शौचस्य वचनं मा वद। यदा यदा सा शौचं वदति, तदा तदा मम मनसि घृणा जायते।” एकदा मृगयायां श्रान्तः सः दिवा गृहे सुप्तः; सा हास्यपूर्वकं मद्यं तस्य मुखे स्थापयामास। ततः ब्राह्मणस्य गृहे अग्रतः सर्वतोऽग्निः प्रजज्वाल; धूमशिखरैः ज्वलितः सः गृहं द्रव्यं च दग्धवान्। विलपन् ब्राह्मणः उत्थाय शोकाकुलः अभवत्; तस्य विलापे समाप्ते, तेन कारणं विचिन्तितम् — “कुतः अयम् अग्निः, कथं मम गृहं दग्धम्?” इति। तदा आकाशात् तस्यैव तेजः ब्राह्मणं संबोधितवान्। तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, ब्राह्मणः विस्मितः अभवत्; चिन्तयन् पुनः, आकाशवाणी पुनः तं हिताय उवाच — “तेजः नष्टम्, धर्मं आचर।” स्वहितकामः सः ब्राह्मणः महर्षीन् गत्वा पप्रच्छ। सर्वे ऋषयः तं ऊचुः — “दानधर्मं आचर।” ऋषयः पुनः ऊचुः — “व्रतैः नियमैः च ब्राह्मणाः सर्वपापेभ्यः शुद्ध्यन्ति।” “शास्त्रविहितानि व्रतानि, चान्द्रायणं, कृत्च्रं, तापकृत्च्रं, प्रजापत्यं, दिव्यं च व्रतं शीघ्रं आचर। तीर्थानि गच्छ, गोविन्दं पूजय।” “तीर्थबलात्, गोविन्दबलात्, तव पापानि शीघ्रं नश्यन्ति, ब्राह्मणत्वं प्राप्स्यसि। शृणु, वत्स, यथा एतद् प्राचीनं चरितं प्रवक्ष्यामः।