श्रीभगवानुवाच। यो ब्राह्मणोऽयं गायत्र्याः तत्त्वं न वेत्ति, स ब्राह्मणानां अधमः स्मृतः। तस्य पापं न क्षीयते, स च बहूनां दानानां ग्राहको भवति। यस्तु सर्वबीजयुक्तां गायत्रीं वेत्ति, स चतुर्वेदविद्यां, योगज्ञानं, त्रैसंहित्यं च जानाति। यः पुनर् एनां न वेत्ति, स शूद्रादधमः कथ्यते; तस्मिन्नशुचौ ब्राह्मणे पित्र्यं न दातव्यम्। स्नानस्य फलं न लभ्यते, सर्वं निष्फलं भवति; अध्ययनं, धनं, जन्म—एतानि द्विजत्वस्य कारणानि। तस्य सर्वं निष्फलं, यथाशुचौ स्थापिता शुद्धपुष्पाणि; मया चतुर्वेदाः गायत्र्याश्च तुलिताः। गायत्री चतुर्वेदेभ्यः श्रेष्ठा, गुरुतरापि स्मृता, मोक्षप्रदा च; सा दशसु जन्मसु, शतवारं च पूर्वं कृतापि। गायत्री त्रिषु युगेषु सहस्रवर्षोपचितं पापं नाशयति; यः च सायं प्रातः च जपमालया गायत्रीं जपति। द्विजो यः प्रतिदिनं त्रिसन्ध्यां गायत्रीं वर्षमेकं जपति, स निःसंशयं सर्ववेदफलमवाप्नोति। तस्य कोटिजन्मार्जितं पापं विनश्यति; केवलं गायत्र्याः उच्चारणेन पापराशिं शुद्ध्यति। स श्रेष्ठो द्विजो नित्यं जप्येन स्वर्गं मोक्षं च प्राप्नोति; यः प्रतिदिनं वासुदेवानां मन्त्रान् जपति। हरिपादयोर्नमस्करणेन स मोक्षं लभते; वासुदेवस्य श्रेष्ठानि स्तोत्राणि अपि वदति। तस्य शरीरे किञ्चिदपि मृदुपांशो न शिष्यते; वेदशास्त्रस्नानेन त्रिस्रोतःस्नानफलमवाप्नोति। धर्मशास्त्रपाठेन कोटियज्ञफलमिह लभ्यते; अतः, द्विजश्रेष्ठ, ब्राह्मणानां सर्वगुणान् वक्तुं न शक्नोमि। कोऽत्र विश्वरूपधारी, को वा साकारः? केवलं हरिः; यस्य शापात् आयुर्विद्यायशोवित्तनाशः स्यात्। सर्वसमृद्धिः वरदानात् जायते; तथा, ब्रह्मन्, तव प्रसादेन विष्णुः ब्राह्मणभक्तत्वं प्राप्नोति। नमः स ब्राह्मणप्रियाय, गोब्राह्मणहिताय च, जगत्कल्याणदाय कृष्णाय, गोविन्दाय पुनः पुनः। यः पुरुषः हरिं नित्यं एतेन मन्त्रेण पूजयति, तस्य हरेः प्रसादः लभ्यते, स च विष्णुनाऽभ्युत्थानं प्राप्नोति। यः धर्ममयां एतां पावनां कथां शृणोति, तस्य जन्मकोटिसंभावितं पापं नश्यति। यः पठति, पठयति वा, अन्यान् शिक्षयति वा, स पुनर्जन्म न प्राप्नोति, अक्षयं स्वर्गं गच्छति। अत्रैव वित्तं धान्यं, राजसुखं, आरोग्यं, सन्तानपुण्यं, शुभकीर्तिं, स्वर्गसुखं च देववत् प्राप्नोति। नारद उवाच—भगवन्, तव प्रसादेन ब्राह्मणश्रेष्ठः कः इति ज्ञातवानस्मि; अधुना अधमब्राह्मणस्य कर्मलक्षणं वद। शीघ्रं वद, देवश्रेष्ठ, यदि मम प्रीतिं इच्छसि। ब्रह्मोवाच—दशविधैः स्नानैः, जलार्पणादिभिश्च, मोक्षः लभ्यते। यः तु सन्ध्योपासनाविधानं नाचरति, स देवपूजाव्रताध्ययनादिभिः मुक्तोऽपि अधमब्राह्मणः भवति। सत्येन, शौचेन, अग्नौ ज्ञानयज्ञेन, योगेन च, पञ्चविधं ब्राह्मणानां स्नानं महर्षिभिः कथितम्। पञ्च स्नानानि—अग्निस्नानं, वारिस्नानं, ब्रह्मस्नानं, वातस्नानं, दिव्यस्नानं च। भस्मना स्नानं अग्निस्नानम्; जलैः वारिस्नानम्; ‘आपोहिष्ठ’ मन्त्रेण ब्रह्मस्नानम्; गोरेणुना वातस्नानम्; सूर्यवृष्ट्यादिजलैः दिव्यस्नानम् इति। मन्त्रैः एतेषु स्नानेषु तीर्थस्नानफलमवाप्यते; तुलसीपत्रसंस्पृष्टं जलं, शालग्रामशिलाजलं, गवां शृङ्गोदकं, ब्राह्मणपादोदकं च—विशेषतः आचार्यस्य—सर्वशुद्धतरं स्मृतम्। त्यागेन, तीर्थैः, यज्ञैः, व्रतैः, होमैश्च यद् फलं लभ्यते, तत् एतेषु स्नानेषु लभ्यते। जलार्पणेन सदा पितृऋणात् मुक्तिः; पितृघ्नः नरकं याति, सन्ध्याविलुप्तः ब्रह्मघ्नः। मन्त्रव्रतरहितः, वेदविद् गुणवानपि, यज्ञदानैः मुक्तः सन्, अधमब्राह्मणः एव। ये यज्ञं लोकेषु, देवेषु, नक्षत्रेषु, ग्रामेषु, परस्त्रीषु च सदा प्रवृत्ताः—एते पञ्च अधमब्राह्मणाः। मन्त्रशुद्धिहीनाः, अशुचयः, असंयताः, व्यर्थाशनाः, दुष्टस्वभावाः—एते अधमाधमाः। मूढा, चौर्यनिष्ठाः, धर्मशून्याः, सदा पथभ्रष्टाः ब्राह्मणाः अपि अधमाधमाः। श्राद्धादिकर्मत्यागिनः, आचार्यसेवावर्जिताः, मन्त्रविहीनाः, मर्यादालङ्घकाः—एते सर्वे अधमाः। एते दुष्टाः न सम्प्रवक्तव्याः; सर्वे नरकगामिनः, अशुचयः, दुष्टाचाराः, सर्वत्र पूजार्हाः न। शस्त्रजीविनः, दासवृत्तिकाः, गोरूढानन्दिनः, शिल्पोपजीविनः, संघिकाः—एते द्विजाः अपि अधमाः। तन्त्रकर्मणि, विक्रये, चाण्डालाश्रयिणः, कृतघ्नाः, गुरुघ्नाश्च—एते सर्वे अधमाः स्मृताः। दुष्टाचारिणः, पाषण्डिनः, धर्मनिन्दकाः, भेदकारीणश्च—एते द्विजाः ब्रह्मद्विषः। तथापि, ब्राह्मणः कदापि न हन्तव्यः; ब्रह्मघ्नत्वं हि तेन भवति, द्विजश्रेष्ठ। एवं श्रीपाद्मपुराणे ब्राह्मणधर्मवर्णनं सम्प्रयुक्तम्।