शृणु, पुत्र, ब्रह्मर्षेः वसिष्ठस्य जननं वैश्याङ्गनायाः समुत्पन्नं स्मर्यते, तथैव अन्ये अपि द्विजातयः सिद्धाः सन्ति। अतः त्वं वेदविदां लक्षणानि मम वचनेभ्यः शृणु। पृथिव्याम् ये पुण्यतीर्थसदृशाः, सर्वपापापहास्तथा, जन्मना ब्राह्मणः, संस्कारेण द्विजः, विद्यया ब्राह्मणत्वं प्राप्नोति—एते वेदविदः त्रयि-लक्षणाः, ज्ञानशुद्ध्या, मन्त्रशुद्ध्या, वेदशुद्ध्या च विशुद्धाः सन्ति। तीर्थस्नानादिभिः संस्कारैः विशुद्धः ब्राह्मणः पूजार्हः मन्यते; यः नारायणभक्तः, अन्तःकरणशुद्धश्च, स अपि पूजनीयः। यः इन्द्रियनिग्रहसम्पन्नः, कोपविजयी, सर्वेभ्यः समो, आचार्यदेवातिथिसेवायाम् अनिरतश्च, पितृसेवायाम् आनन्दितः—स एव पूज्यः। यस्य मनः परदारासु न रमते, सः सदा पुराणकथनपरः, धर्मप्रचारकः च सदा तिष्ठति। एवं पुरुषस्य प्रतिदिनदर्शनात् अश्वमेधफलप्राप्तिः, संवादात् मोक्षलाभः, गङ्गास्नानसमं पुण्यम्। नानाव्रतैः, नित्यस्नानैः, ब्राह्मणपूजनैः च विशुद्धः, सः मित्रशत्रुषु दयालुः, सर्वेषु समदर्शी। परद्रव्यं, अरण्ये अपि तृणमात्रं, न गृह्णाति; रागद्वेषरहितः, इन्द्रियजयसम्पन्नोऽपि न सदा। परदारं मनसा अपि न गृह्णाति, स्वगृहे प्रविष्टायामपि। एतस्मिन्नेव काले नारदः पप्रच्छ—गायत्र्या लक्षणं किम्, प्रत्येकस्याक्षरस्य पुण्यं च? तस्य योनिः, पादौ, वंशः च कथ्यताम्। ब्रह्मा उवाच—गायत्रीछन्दः तस्यै, देवता सविता, सा स्थिरा; श्वेतवर्णा, अग्निमुखी, विष्वामित्रऋषिः; ब्रह्मणि शिरः, विष्णौ शिखा, हृदि तिष्ठति। संख्यायनवंशे दीक्षायाम् अयं विधिः प्रवर्तते; सा त्रैलोक्यपर्यटनवती, पृथिव्यां गर्भस्थिता। गायत्र्याः चतुर्विंशति-अक्षराणि, पादात् शिरसः पर्यन्तं, स्थानेषु न्यस्य, ब्रह्मलोकप्राप्तिः सिध्यति। प्रत्येकस्याक्षरस्य देवताज्ञानात् विष्णुसायुज्यं लभते। अन्यत् गायत्र्याः स्थिरं लक्षणं वक्ष्यामि। ब्राह्मणस्य सप्त, यजुषः अष्टादशाक्षराणि; 'ह' अन्तेन, शतवारं जले स्थित्वा जपेत्। लघुमहत्पातककोटिभिः सह ब्रह्महत्यादिपापैः अपि, एवं कुर्वन्तः मुच्यन्ते, मम धाम प्राप्नुवन्ति। 'ॐ यजुर्वेदेन तुष्टः सोमं पिब स्वाहा'—विष्णोः मन्त्रः, महेश्वरस्य च, सूर्यगणपतिदेवतानां च, यजमानानां च। यस्य यस्मिन्वंश्ये जन्म, स गुणैः युक्तः चेत्, तैः एव सः सम्पन्नः। यः ब्रह्ममयः ब्राह्मणः, सः महापूज्यः; तस्मै नित्यं यथाविधि दानं दातव्यं सर्वेषु पर्वणिषु। दाता अनन्तं पुण्यं लभते जन्मशतकोटिषु; स्वाध्यायनिष्ठः ब्राह्मणः, पठति च पाठयति च। धर्मस्य, सदाचारस्य, वेदस्य, स्मृतेः, पुराणसंहितानां, धर्मशास्त्राणां च श्रवणं जनान् कारयेत्। एवं श्रावयित्वा, द्विजातिषु च, सः विष्णुसमः पृथिवीतले पूजार्हः मनुष्यैः देवैश्च। तस्य निष्पापस्य तीर्थरूपस्य अनन्तशक्तिः; तद्वत् पूजनं कृत्वा, अच्युतधाम प्राप्यते। यदि किञ्चित् पापं क्रियते, ब्राह्मणः पापैः न लिप्यते, यथा सूर्यः अग्निश्च चाण्डालयां गृहे स्थितौ अपि न लिप्येते। यज्ञकर्माध्यापनदानग्रहणात् दुष्टजनात् दोषः नास्ति ब्राह्मणानां; द्विजातयः अग्निसूर्यसदृशाः। दानदोषाः अपि प्राणायामस्थितैः अत्रैव विनश्यन्ति, यथा वातः नभसि मेघान् नाशयति। यः प्रतिदिनं प्राणायामयुतं गायत्रीं जपेत्, प्रत्येकस्य अक्षरस्य देवतां स्वाङ्गे न्यस्य— स सर्वपापैः विमुक्तः, जन्मकोटिसञ्चितपापैः अपि; ब्रह्मपथं प्राप्य प्रकृतिं अतिक्रामति। अतः, नारद, प्राणायामयुतं गायत्रीं जपस्व। नारदः पप्रच्छ—कथं प्राणायामाः, अक्षरदेवताः च? कथं तानि अङ्गेषु न्यस्यन्ते? ब्रह्मा उवाच—गुदप्रदेशे अपानः, हृदि प्राणः। अतः गुदं संकुच्य, प्राणेन संयोजयेत्; ततः उत्तमं कुम्भकं कृत्वा, श्वासेन सह। त्रिवृत्तप्राणायामं कृत्वा, द्विजः गायत्रीं जपेत्; महापापसम्पन्नोऽपि एवं जपेत्। एकवारं जप्य अपि लघुपापं नाशयति; प्रत्येकस्याक्षरस्य स्वरं ज्ञात्वा, तनौ न्यस्येत्। एवं कृत्वा ब्रह्मत्वं प्राप्नोति; तस्य फलं वयं वर्णयितुं न शक्नुमः। शृणु, पुत्र, प्रत्येकस्य अक्षरस्य देवतां कथयामि। गायत्रीमन्त्रजपात् द्विजः पुनः मातुः स्तनं न पिबति। प्रथमाक्षरं अग्निदेवतकम्, द्वितीयं वायोः, तृतीयं सूर्यस्य, चतुर्थं वायोः। पञ्चमं यमस्य, षष्ठं वारुणस्य, सप्तमं बृहस्पतेः, अष्टमं पर्जन्यस्य; नवमं इन्द्रस्य, दशमं गन्धर्वस्य। एकादशं पूषणः, द्वादशं मित्रस्य, त्रयोदशं त्वष्टुः, चतुर्दशं वासवस्य। मरुतां मन्त्रे पञ्चदशाक्षराणि, सौम्ये षोडश, आङ्गिरसे सप्तदश, ततः वैश्वदेवे। आश्विनं नवदशाक्षरम्, प्राजापत्यं विंशतिः, सर्वदेवमयं एकविंशतिः ज्ञेयम्।