श्रुणु, पुरातनं चरित्रं यथावृत्तं कथयामि। एकदा इन्द्रः सर्वैः देवैः सह, दिव्याप्सरसाम् गणैः सेवितः, कैलासशिखरं शिवस्य दर्शनाय जगाम। तत्र शिवधामं प्राप्य, तुर्तमेव तत्र एकं पुरुषं दृष्टवान्, यस्य कर्माणि भीषणानि, दंष्ट्राभिः नेत्रैश्च भयङ्करः आसीत्। इन्द्रः तम् पप्रच्छ—"कः त्वं महाभाग? भगवतः विश्वस्य नाथः कुत्र गतः?" पुनः पुनः पृष्टः स पुरुषः न किंचित् उत्तरं दत्तवान्। तदा वज्रधरः क्रुद्धः तम् तुदन् उवाच—"मया पृष्टः सन् उत्तरं न दत्तवान्। अतः त्वां वज्रेण हनिष्यामि; कः त्वां रक्षिष्यति, दुष्ट?" इति वज्रधारी तं पुरुषं बलात् वज्रेण प्रहारं अकरोत्। तस्मात् तस्य ग्रीवा नीलवर्णा अभवत्, वज्रः च भस्मीकृतः। ततः रुद्रः तेजसा दीप्यमानः प्रादुरभवत्। तं दृष्ट्वा बृहस्पतिः शीघ्रं हस्ते अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य, इन्द्रः अपि भूमौ शिरः नत्वा स्तुतिं आरभत। बृहस्पतिः उवाच—"देवदेवाय नमः, त्र्यम्बकाय, जटाधराय, त्रिपुरघ्नाय, शर्वाय, अन्धकविनाशाय च नमः। शम्भवे नमः, निराकाराय अनन्तरूपाय, यज्ञविनाशकाय, यज्ञफलप्रदाय च नमः। मृत्युमृत्यवे, कालस्वरूपाय, कालानुभवधारिणे, ब्रह्मशिरोघ्नाय, ब्राह्मणाय पुनः पुनः नमः।" नारदः उवाच—एवं स्तुतः शम्भुः तदा श्रेष्ठं ब्राह्मणं सम्बोध्य, त्रीणि लोकानि दग्धुं समर्थं नेत्राग्निं प्रत्याहृत्य उवाच—"वरं वृणु ब्राह्मण श्रेष्ठ; तव स्तुत्या तुष्टोऽस्मि। यदि जीवितं इन्द्राय दास्यामि, जीवन्मान्यं लप्स्यसि।" बृहस्पतिः उवाच—"यदि तुष्टोऽसि देव, तदा भ्रूणाग्निः, यः इन्द्रं शरणं गतः, शमं यास्यतु।" ईश्वरः उवाच—"यः भ्रूणाग्निः मम नेत्रे प्रविष्टः, पुनः कथं प्रतिनिवर्तेत्? तं दूरं क्षिप्स्यामि, यथा इन्द्रं न बाधते।" नारदः उवाच—एवं उक्त्वा सः तं हस्ते गृह्य, लवणोदधौ क्षिप्तवान्; सः गङ्गासागर संगमे पतितः। तत्र बालरूपं स्वीकृत्य रुदनं आरभत; तस्य रुदनध्वनिना पृथिवी पुनः पुनः कम्पिता। स्वर्गः सत्यलोकः च तेन शब्देन निःशब्दितः; तं श्रुत्वा ब्रह्मा चकितः तत्र आगच्छत्। सः समुद्रस्य अंकम् उपविश्य बालं दृष्टवान्; ब्रह्मा आगच्छन्तं दृष्ट्वा, समुद्रः अपि अञ्जलिं कृत्वा प्रणम्य, शिरः नम्य बालं अंकम् उपस्थाप्य, ब्रह्मा उवाच—"कस्य अद्भुतं बालं इदम्?" सृष्टिकर्तुः वचनं श्रुत्वा समुद्रः प्रत्युवाच; ब्रह्मा उवाच—"नदीपतिः, कुतः त्वं एतं वीर्यवन्तं बालं प्राप्तः?" यस्य रुदनात् देवाः, दानवाः, महाः सर्पाः च भयभीताः अभवन्; समुद्रः उवाच—"ब्रह्मन्, गङ्गायां जातः, मम पुत्रः अयं।" तस्य जन्मादिकं कर्म आचर, जगद्गुरो। नारदः उवाच—एवं समुद्रस्य वचनं श्रुत्वा, बालः, समुद्रपुत्रः, ब्रह्मणः कमण्डलुं गृहित्वा, पुनः पुनः कम्पयामास; तस्य कम्पनात् नेत्राभ्यः जलं निर्गतम्। ब्रह्मा यत्नेन कमण्डलुं मुक्त्वा, समुद्रं उवाच—"यतः एषः जलं नेत्राभ्यां धारयामास, तस्मात् 'जलन्धर' इति नाम भविष्यति।" अयं युवकः अभवत्, सर्वास्त्रविद्यायुक्तः, सर्वेभ्यः भूतभ्यः रुद्रं विना अभेद्यः। यः स्थानात् उत्पन्नः, तत्र गमिष्यति। नारदः उवाच—एवं उक्त्वा ब्रह्मा शुक्रं आहूय, तं राज्ये स्थापयामास; नदीपतिं सन्तोष्य, ब्रह्मा अन्तर्धानं गत्वा निर्गतः। तदा समुद्रः, तं दृष्ट्वा हृष्टनेत्रः, कालनेमिपुत्रीं वृन्दां पत्नीत्वं याचितवान्। ततः असुराः कालनेमिना नीताः, हर्षेण तस्य कन्यां दत्त्वा, उत्तममित्रान् प्राप्त्वा, शुक्रसहायः पृथिवीं शशास। एवं 'जलन्धरजन्मवर्णनं' नाम षण्णवत्यधिकषष्टितमं अध्यायः समाप्तः, श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे, कार्तिकमाहात्म्ये, पद्ममहापुराणस्य उत्तरखण्डे, पंचपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंयुक्ते। नारदः उवाच—यत्र तानि बीजानि क्षिप्तानि, तत्र त्रयः वृक्षाः उत्पन्नाः—धात्र्यः, मालती, तुलसी च, राजन्। धात्र्यः धात्र्याः, मालती मा-देव्याः, तुलसी गौरी-देव्याः उत्पन्ना; तासां गुणाः तिमिरम्, शुद्धिः, रागः च। तयोः वृक्षयोः स्त्रीरूपं दृष्ट्वा, विष्णुः, राजन्, मोहितः, वृन्दायाः अद्भुतसौन्दर्येण आकृष्टः अभवत्। तदा, मोहग्रस्तः, कामेन मनः युक्तः, ताः दृष्टवान्; तुलसीधात्र्यौ अपि तं रागेण दृष्ट्वा। लक्ष्म्या पूर्वं शक्त्या बीजं दत्तम्, ततः स्त्रियः उत्पन्नाः, तासु एकया स्पर्धा अभवत्। अतः सा 'बरबरी' इति नाम्ना अभ्याहूतः, माधवेन निन्दितः; धात्र्यः तुलसी च तं सदा प्रमुदितः कृतवन्तः। तदा विष्णुः, दुःखं विस्मृत्य, ताभ्यां सह हृष्टः वैकुण्ठं जगाम, सर्वैः देवैः पूजितः। अतः कार्तिकव्रते विष्णुपूजा तुलसीमूलस्थले विधीयते, यतः सा प्रमोदप्रदा स्मृता। यत्र तुलसीवनं अस्ति, तद् गृहं तीर्थसदृशं भवति; यमदूताः तत्र न प्रविशन्ति। तुलसीवनं सर्वपापं हन्ति, पुण्यं ददाति, कामान् पूरयति; यः उत्तमः पुरुषः तं रोपयति, सः सूर्यं न पश्यति। एवं कथा सुसंस्कृतया संप्रेषिता।