ततः स व्रती त्रिंशद् वा अधिकान् ब्राह्मणान् यथाशक्त्यन्यूनान् आमन्त्रयेत्, यतो हि तदा भगवतः विष्णोः वरदानानन्तरं मत्स्यावताररूपेण प्रादुर्भावः अभवत्। तस्मिन्नेव दिने यद्यत् दत्तं, वह्नौ हुतं, जपितं वा, तस्य सर्वस्य अक्षयफलत्वं श्रुतम्; अतः स व्रती क्षीरान्नाद्यैर्ब्राह्मणान् तर्पयेत्। ततः स यजमानः द्वाभ्यां सर्जुभ्यां तिलक्षीरान्नं देवानां नाथस्य प्रीत्यर्थं पृथक् चान्येषां देवानां समर्पयेत्। यथाशक्त्यर्थं दानानि दत्त्वा तान् प्रणमेत्; पुनरपि भगवन्तं, देवान्, तुलसीं च सम्यगर्चयेत्। अनन्तरं तत्र गौरवर्णां गाम् उचितेन विधिना पूजयेत्, यश्चास्य व्रतस्याचार्यः स गुरुस्तं वस्त्राभरणादिभिः सपर्येत्। तं गुरुम् भार्यया सहितं पूजयित्वा, गाम् दद्यात्—"देवदेव, भवतः प्रसादेन मयि भगवान् प्रीयताम्" इति प्रार्थयेत्। "यद्व्रतेन मया सप्तजन्मसु कृतं पापं तद् सर्वं नश्यतु, मम वंशः स्थिरो भवतु।" "मम सर्वेऽपि कामाः सदा पूर्यन्तां, देहान्ते च सुलभं विष्णोः परमधाम प्राप्नुयाम्" इति च कामयेत्। एवं ब्राह्मणान् सत्कृत्य तर्पयित्वा तान् विसर्जयेत्; ततः स व्रती रत्नैः भूषितां तां पूजां गुरवे दद्यात्। तदनन्तरं मित्रैः सह गुरुणा च सह भोजनं कुर्यात्; एवं कार्तिके वा तपसि वा एष विधिः निश्चितः। कार्तिकव्रतम् यः सम्यगाचरति, स सर्वपापैः विमुक्तः सन् विष्णोः समीपगतिं प्राप्नोति। सर्वेषां व्रतानां, तीर्थानां, दानानां च फलं दशलक्षगुणितं एतस्मिन् व्रते सम्यगाचरिते लभ्यते। ये कार्तिके विष्णुभक्त्या व्रतम् आचरन्ति, ते पुण्यशालिनः सर्वकामसमृद्धाः सन्तः धन्याः स्युः। यदा मानवः एतद्व्रतम् आरभते, तदा तस्य शरीरस्थानि पापानि भयभीतानि "क्व गच्छामः?" इति चिन्तयन्ति। ये विष्णुभक्ताः एतस्य ऊर्जाव्रतस्य नियमान् शृण्वन्ति वा पठन्ति वा, ते सम्यगाचर्य सर्वफलप्राप्तिं पापनाशं च लभन्ते। एवं श्रीकार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे पद्ममहापुराणस्योत्तरखण्डे 'समापनविधिवर्णन' नाम पञ्चनवतितमः अध्यायः समाप्तः। ततो राजन्, पृथुः उवाच—"भगवन्! त्वया य एष ऊर्जाव्रतः सम्यगुक्तः, विशेषतः तुलसीमूले विष्णोः पूजनं यथोक्तं, तस्य माहात्म्यं सृष्टिं च श्रोतुमिच्छामि। कथं सा तुलसी विष्णोः सर्वदेवाधिदेवस्य शार्ङ्गिणः प्रिया जाता? सा कुतः उत्पन्ना, केन स्थले, हे नारद, तत् संक्षेपेण वद, त्वां सर्वज्ञं मन्ये।" नारद उवाच—"पूर्वे काले, यदा रुद्रेण सागरपुत्रो दैत्याधिपः हतः, तदा ब्रह्मणा प्रमुखैः देवैः रुद्रं प्रनम्य प्रोचुः। तदहं ते तुलसीमाहात्म्यं सृष्टिं च कथयामि। पुराकाले, इन्द्रः सर्वैः देवैः सह, अप्सरसाम् गणैः परिवृतः कैलासशिखरं शिवदर्शनार्थम् अगच्छत्। तत्र शिवधाम आगत्य, स तत्र एकं पुरुषं ददर्श, भीषणकर्माणं, विकटदंष्ट्राक्षं भीषयन्तम्। तं दृष्ट्वा इन्द्रः पप्रच्छ—'कः त्वम्, भगवन्? जगन्नाथः कुत्र गतः?' पुनः पुनः पृष्टः स तु न किंचित् अवदत्। ततो वज्रधारी इन्द्रः क्रुद्धः तम् उवाच—'अहं त्वां पृच्छामि, त्वं न किंचित् ब्रूषे। अतः वज्रेण त्वां ताडयिष्यामि, दुष्ट! त्वां को रक्षिष्यति?' इति उक्त्वा स वज्रं सुदृढं प्राहरत्। तस्मात् तस्य कण्ठः नीलवर्णः अभवत्, वज्रः च भस्मीकृतः। तदा रुद्रः स्वतेजसा दीप्तिमान् अभवत्। एतद् दृष्ट्वा बृहस्पतिः शीघ्रं कृताञ्जलिः अभवत्, इन्द्रः च भूमौ प्रणम्य स्तुतिं चकार। बृहस्पतिः उवाच—'नमः सर्वदेवदेवाय, त्र्यम्बकाय, जटाधराय, त्रिपुरान्तकाय, शर्वाय, अन्धकद्विषे च।' 'नमः शम्भवे, निराकाराय, अनन्तरूपिणे, यज्नघ्नाय, यज्नफलप्रदाय च।' 'मृत्युमृत्यवे, कालाय, कालभोगधारिणे, पुनः पुनः ब्रह्मशिरोच्छेदिने, ब्राह्मणाय नमः।' नारद उवाच—एवं स्तुत्वा तं शम्भुं बृहस्पतिः प्रार्थयामास, तदा शम्भुः त्रैलोक्यदाहकं नेत्राग्निं संहृत्य ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रोवाच—'वरं वृणुष्व, ब्राह्मण, तव स्तुत्या अहं तुष्टः। इन्द्रस्य प्राणदानात् त्वं जीवन्मान्यं यशः प्राप्स्यसि।' बृहस्पतिः उवाच—'यदि प्रसन्नोऽसि भगवन्, एष यः ललाटसमुत्थितः अग्निः इन्द्रं शरणं गतः, स शमं यायात्।' ईश्वरः उवाच—'एष यः मम ललाटनेत्रे प्रविष्टः अग्निः, स कथं पुनः प्रतिनिवर्तेत? अहं तं दूरतः क्षिप्स्यामि, यथा इन्द्रं न बाधते।' नारद उवाच—एवं उक्त्वा स तं हस्तेन गृहीत्वा लवणाम्भोधौ चिक्षेप; स गङ्गासागरसंयोगे पतितः। तत्र स शिशुरूपं गृहीत्वा रुदन् स्थितवान्; तस्य रुदितध्वनिना पृथिवी पुनः पुनः कम्पिता। स्वर्गः सत्यलोकश्च तेन शब्देन बधिरौ अभवताम्; तं शब्दं श्रुत्वा ब्रह्मा तत्र आगतः, आश्चर्यचिन्तया 'किमेतत्?' इति। सागरस्य अङ्के शिशुं दृष्ट्वा, ब्रह्माणं आगच्छन्तं दृष्ट्वा सागरः अपि कृताञ्जलिः अभवत्। स शिरसा नमित्वा शिशुं स्वलङ्के स्थापयित्वा ब्रह्माणं प्रोवाच—'कस्यायं अद्भुतः शिशुः?' सृष्टिकर्तुः वचनं श्रुत्वा सागरः प्रत्युवाच; ब्रह्मा उवाच—'नद्याधिप, कुतः त्वं एतं वीर्यवन्तं शिशुं लब्धवान्?