तत्र, कर्तव्यव्रती दिव्यशङ्खचक्रगदाधरं पीतवस्त्रपरिधानं देवाधिदेवं समुद्रतनयया सह सम्पूजयेन्। ततः स व्रतधारी इन्द्राद्यलोकपालान् मण्डलेन सम्पूजयेन्; द्वादश्यां देवैः प्रबुद्धः स व्रतधारी—चतुर्दश्यां दृश्यः पूज्यश्च देवः अतः तस्मिन्नेव दिने भक्त्या शान्तचित्तः उपवासं कुर्यात्। गुरोः अनुमत्याः सुवर्णमयं देवाधिदेवं षोडशोपचारैः विविधैः भोज्यैः सह सम्पूजयेन्। रात्रौ शुभगीतवाद्यैः जागरणं कुर्यात्; यः भक्त्या जागरणे चक्रपाणेः गानं करोति— स शतजन्मार्जितपापराशिभ्यः विमुक्तो भवति; विष्णोः रात्रिजागरणे गाननृत्यं कुर्वतः फलम् सहस्रगोदानं समं कथ्यते। गीतनृत्यादिकं कृत्वा उत्सवविलासं दर्शयेत्। यः वासुदेवस्य पुरतः हरिजागरणरात्रौ विष्णुकथाः पठित्वा वैष्णवान् हर्षयति—यः वाद्यं मुखेन वादयति, स्वभावेन भाषणं दर्शयति—यः पुरुषः एतैः भावैः हरिजागरणं कुर्यात्— तस्य प्रतिदिनं पुण्यं दशकोटितीर्थयात्राफलसमं गण्यते। ततः पौर्णमास्यां पत्नीया सह श्रेष्ठब्राह्मणान् आमन्त्रयेत्। त्रिंशत् वा अधिकान्, यथाशक्ति वा आमन्त्रयेत्; तस्मिन्नेव काले विष्णुः वरदानान् दत्वा मत्स्यावतारः अभवत्। यद् दत्तं, होमितं, पठितं च तस्मिन्नेव दिने अक्षयफलम् इति कथ्यते; अतः व्रती क्षीरान्नादिभिः ब्राह्मणान् भोजयेत्। ततः देवाधिदेवस्य प्रियार्थं तिलक्षीरान्नं द्वाभ्याम् सर्पिस्पात्राभ्याम् समर्पयेत्, अन्यदेवेषु पृथक् च। यथाशक्ति दानं दत्वा तान् नमस्कुर्यात्; ततः पुनः देवाधिदेवम्, देवांश्च, तुलसीं च सम्पूज्य। अनन्तरं व्रती तत्र पिङ्गलां गौः, व्रतोपदेशकं गुरुम् वस्त्राभरणादिभिः यथायोग्यं सम्पूज्य। तं गुरुम् पत्नीया सह सम्पूज्य, गौः दद्यात्; 'त्वदीयेन कृपया, देवाधिदेव, मयि देवः तुष्टो भवतु।' 'यद् व्रतेन सप्तजन्मसु कृतं पापं, तत् सर्वं नश्यतु, कुलं स्थिरं भवतु।' 'मम यज्ञपूजया सर्वे अभिलषिताः सिद्धयन्तु; देहान्ते विष्णोः दुर्लभं स्थानं लभेयम्।' एवम् ब्राह्मणान् पूज्य सन्तुष्टान् विसर्जयेत्; ततः व्रती रत्नैः भूषितां पूजां गुरवे दद्यात्। ततः मित्रैः गुरुणा सह स्वयं भोज्यं भुञ्जीत; एषा कार्तिके वा तपसि वा विधिः। एवं यः कार्तिकव्रतं सम्यक् आचरति, स सर्वपापविमुक्तः विष्णोः सन्निधिं प्राप्नोति। सर्वव्रतानां, सर्वतीर्थानां, सर्वदानानां च फलं—यथायोग्यं कृतं कार्तिकव्रतं दशकोटिगुणं फलम् इति विद्धि। धन्याः महापुण्याः ते, येषां सर्वे अभिलषिताः सिद्धयन्ति—ये विष्णुभक्ताः कार्तिकव्रतं आचरन्ति। यदा पुरुषः व्रतं आरभते, तदा देहे स्थिताः पापाः भयात् विचारयन्ति—'क्व गच्छामः?'। ये भक्ताः वैष्णवान् पुरतः ऊर्जाव्रतविधिं शृण्वन्ति वा पठन्ति, ते सम्यक् व्रतं कृत्वा सर्वफलप्राप्तिं, सर्वमलनाशं च लभन्ति। एवं पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकयुक्ते उत्तरे पद्ममहापुराणे श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे कार्तिकमाहात्म्ये 'समापनविधिवर्णनं' नाम पञ्चनवत्यधिकं अध्यायः समाप्तः। ततः पृथुः उवाच—हे ब्राह्मण, यद् ऊर्जाव्रतं त्वया विस्तारतः उक्तं, विशेषतः तुलसीतले विष्णुपूजा यथा उक्तम्— तस्मात् त्वां पृच्छामि, तुलसीस्य माहात्म्यं, उत्पत्तिं च; सा विष्णोः, देवाधिदेवस्य, शार्ङ्गधारिणः, कथं अतिप्रियाः? सा कथं उत्पन्ना, कुत्र, हे नारद? संक्षेपेण वद, सर्वज्ञः त्वं इति मन्ये। नारद उवाच—पूर्वं, यदा रुद्रः समुद्रपुत्रं दैत्यपतिं हत्वा, ब्रह्माद्यैः देवैः रुद्राय नमस्कृत्य उक्तम्। शृणु, राजन्, तुलसीस्य माहात्म्यं, उत्पत्तिं च यथा घटितम्। सर्वं पुरातनं वृत्तान्तं यथावत् कथयिष्यामि। एकदा इन्द्रः कैलासगिरिं गत्वा शिवदर्शनाय सर्वैः देवैः, अप्सरसाम् गणैः सह, अभवत्। तत्र शिवालये प्राप्तः, सः तत्र दुष्कृत्यपुरुषं दंष्ट्रायुक्तं, भीषणदृष्टिं ददर्श। इन्द्रः तम् पप्रच्छ—'कः त्वम्, भोः? भगवन् क्व गतः?' पुनः पुनः पृष्टः, स पुरुषः न उत्तरं ददौ, हे राजन्। ततः वज्रधारी कुपितः तम् तिरस्कृत्य उवाच—'अहं पृच्छामि, त्वं न उत्तरं ददासि।' 'अतः वज्रेण त्वां हनिष्यामि। कः त्वां रक्षिष्यति, दुष्ट?' इति उक्त्वा वज्रधारी वज्रेण तम् तीव्रं आहत्य। तस्य कण्ठः नीलः अभवत्, वज्रः भस्मीकृतः। ततः रुद्रः तेजसा दह्यमानः प्रादुरभवत्। एतद् दृष्ट्वा बृहस्पतिः शीघ्रं कृताञ्जलिः अभवत्, इन्द्रः भूमौ नमस्कृत्य स्तुतिं आरभत। बृहस्पतिः उवाच—'नमः देवाधिदेवाय, त्र्यम्बकाय, जटायुक्ताय, त्रिपुरघ्नाय, शर्वाय, अन्धकनाशाय।' 'नमः शम्भवे, निराकाराय, अनन्तरूपाय, यज्ञघ्नाय, यज्ञफलप्रदाय।' 'नमः मृत्युमृत्यवे, कालाय, कालभोगधारिणे; पुनः पुनः नमः ब्रह्मशिरोघ्नाय, ब्राह्मणाय।' एवं कथा प्रवहति, श्रीनारदेन पृथवे तुलसीस्य उत्पत्ति-माहात्म्यं विवृणोति।