मन्दरस्य सुवर्णशिलासु, यत्र पृथिवी सुवर्णरजोविभूषिता, तत्र दिव्यजनैः सेव्यमाने रम्यवने स सर्वसंपद्रूपसमन्वितः प्रभया विराजमानः तिष्ठति, यत्र तस्य स्थितिः सर्वथा योग्या। तस्यैव मन्दरकन्दरान्तर्गते शोभनसरोवरस्य मध्ये, मल्लिका-पारिजात-पल्लव-पद्मसंपुटेषु, ताः सिद्धनार्यः, विस्तीर्णनयना, तस्य रूपामृतं पिबन्त्यः, तत्रासन्। तदा पर्वतसुता स्वपुत्रकामनया, सुखान्वेषणाय, निमेषान्तरमात्रेण वीरकं स्मरामास; स च पुण्यकालेन तस्याः पुत्रत्वं लब्धवान्। क्रीडायां निमग्नस्य तस्य नित्यनूतनस्वभावस्य कदा तृप्तिः? तस्य हि प्रतिक्षणं दर्शनानन्दः, दिव्यगीतसुखं, सखिभिः सह नर्तनहर्षश्च वर्तते। मन्दरगुहासु सिंहनिनादैः प्रतिश्रुत्कासु, ज्वलन्मणिभिः भूषितासु, महाशालवृक्षैः साक्षिकृतासु, तामालपुष्पसंकुलवृक्षच्छायासु, मृगमृदुलगमनेषु च सः दृश्यते। शुद्धे निर्मले सलिले, मातुः अङ्के स्थित्वा, सः क्रीडति, बाल्यलीलारसं विस्तारयन्, गणेशो देवसेनानाथः, देवतानन्दवर्धनः। नलिनवनान्तरेषु, विद्याधरैः गुणगानैः पूज्यमानः, पिनाकपाणिवत् शिवः, सः क्रीडया विचरन्, गावः सह लोकं दीप्तयन्, सूर्यास्तमयपर्यन्तं रमते। यदा सूर्यास्तमभवत्, पर्वतः च दूरस्थः, तदा सः हृदयमध्ये प्रकटितसौहार्द्यं दर्शयन्, विराजते। सदा ब्राह्मणैः पूजितोऽपि, विघ्ननसस्य सुतः न सूर्याय सहाय्यं दत्तवान् यदा सः मेरुशिखरं प्रति अस्तं यायात्। लोकेषु हि एषः क्रमः: श्रूयते यः सूर्यः दिनं अनुगम्य, स्वजनान् एव पूरयन्, अधः पतति। ऋषयः सायं संध्योपासनाय अञ्जलिपुटैः सूर्यं यावत् पश्यन्ति, तावत् तिष्ठन्ति, शीघ्रमेव तं तापात् निरुद्धुं यत्नन्ते। अनन्तरं शनैः शनैः निशायाः तमः जगति प्रसृतम्, यथा कुटिलचित्तस्य मलिनता मनसि व्याप्यते। तत्र सः शयानः, शय्यायां या ज्वलन्नागमणिशिखाभिः प्रकाशिता, उपरि चन्द्रकान्तमणिच्छत्रपटैः आवृतम्, तत्र सः विश्राम्यति। नानाविधमणिप्रभया, इन्द्रधनुषः सन्निभया, मणिस्रग्भिः मुक्तावलीभिश्च शोभितया शय्यया, सः विराजते। लीलाच्छत्रस्य मन्दमन्दमन्दायमानस्य छायया व्याप्ताकाशे, मन्दरः शनैः सञ्चलति, पर्वततनया च तत्र साकं तिष्ठति। तत्र पर्वतसुता, बाहुभ्यां तस्य ग्रीवामालिङ्ग्य, स्थित्वा, चन्द्रशेखरः सः, स्वदृष्टिं शुभ्रचन्द्रकान्तिपूरितां कृत्वा, विराजते। गिरिजा, श्यामलोचना, नीलोत्पलदलसन्निभवर्णा, रात्र्या सह संयुक्ता, अतीव प्रभासम्पन्ना दृश्यते। तदा देवः तां लीलाविलासकलासंयुक्तां वदति। शर्व उवाच— 'सुललिते, मम शरीरे या शुभ्रकान्तिः प्रकाशते, सा किं शुक्लः सर्पः, निर्मलः, चन्दनाङ्गलेन मम बाहुभ्यां लीनः? चन्द्रांशुना स्नातः, रक्ताम्बराच्छन्नः, उत वा शुक्लपक्षरजनी मम दृष्टरोगं जनयति?' एवं तेन उक्ता, गिरिजा, ताम्रलोचना, क्रोधात् भ्रुकुटिं कृत्वा, पिनाकिने स्पष्टया वाचा प्राह। देवी उवाच— 'स्वकर्मणा हि सर्वः जनः मूढत्वं आप्नोति; अनिवार्यं साधकः निन्दां प्राप्नोति, हे चन्द्रशेखर। दीर्घस्मृत्या तपसा त्वां प्राप्तवती, तथापि सर्वत्र तव द्वारा अवमानमेव लब्धम्। नाहं कुटिला, हे शर्व, न च मायावती, हे जटाजूटिन्; त्वं तु विषधरः, दोषाश्रयः, लोके प्रसिद्धः। भगस्य दन्तचक्षुषी त्वया हृतौ; द्वादशात्मा आदित्यः त्वां एव कर्तारं वेत्ति। त्रिशूलं शिरसि त्वमेव निर्मासि, स्वदोषैः मां उपालप्य; मां 'कृष्णे' इति भाषसे, त्वं तु कालः इति प्रसिद्धः। गमिष्यामि पर्वते तपोव्रताय; जीवित्वेन मम किं कार्यं, कपटीना अपमानात्। हीनकपालिनः, श्मशानवासी, भस्माङ्गरागस्य, मातृगणमध्ये विचरन्ति।' तस्याः क्रोधतीक्ष्णवचः श्रुत्वा, हरः, दुःखेन कम्पितः, चन्द्रार्धकला कम्पमाना, पुनरुवाच। शर्व उवाच— 'हे पार्वति, नाहं तव निन्दकः; केवलं हास्यहेतोः मदवद्भावेन आचरितम्। मम स्वभावे नास्ति चलनं, हे गिरिसुते; यदि त्वं क्रुद्धा, भीरु, न पुनरपि करिष्यामि। हास्यवचः भविष्यामि; त्वं कोपं त्यज, सुमुखि। मम शिरसा प्रणिपातं कृतवान्। सज्जनः न अवमानात् हीयते, न च निन्दितः चित्तव्यूथिं त्यजति; दुष्टानां न तु साधूनां, हृदयदाहः जायते।' एवं देवेन सान्त्वनवचोभिः उक्ता अपि, देवी सती, हृदयविद्धा, तीव्रं कोपं न त्यक्तवती। ततः सा, शङ्करस्य हस्तात् वसनं निष्कृष्य, विक्षिप्तकेशा, पर्वतसुता निर्गन्तुम् उद्युक्ता। सा क्रुद्धा निर्गमन्ती, पुरीहरः पुनरुवाच— 'सत्यं, सर्वलक्षणेषु त्वं पितुरिव दृश्यसे। तव मनः हिमाचलशिखरवत् जटिलम्; तथा हृदयं गभीरतरं दुर्गमम्। शिलावनात् कठिनतरं, नद्यः कुटिलतरं, हिमालयादपि दुष्प्रसाध्यं तव हृदयं। एतत् सर्वं, सुकुमारी, शैलात् त्वयि प्रविष्टम्।' एवं उक्ता, पार्वती पुनः गिरीशं प्राह, शिरः कम्पयन्ती, दन्तान् कर्षयन्ती, उमा उवाच— 'दोषदर्शिनः प्रभावेण, साधूनां गुणाः अपि निन्दायामेव पतन्ति।