सर्वत्र अस्मिन् लोके, वनानां सुन्दरशिखरेषु, हिमवान् कदापि न अद्भुतमिव सञ्चलितः अभवत् यथा तदा रतिं रुदन्तीं दृष्ट्वा। तस्य समीपं गत्वा हिमवान् सस्नेहं पप्रच्छ— "काऽसि त्वं, शुभे? कस्याऽसि, किमर्थं च रुदसि?" स जगाद— "एष न लघुकार्यः, लोकसुन्दरी," इति। तस्य वचनं श्रुत्वा सा दुःखसहितं प्रत्युवाच। साश्रु, विषण्णवाक्यं उच्चारयन्ती, दीर्घनिःश्वासायुक्ता, रति उवाच— "मां विद्धि, धर्मज्ञ, रतिं कामस्य प्रियां पत्नीं।" "अत्र हिमवतः शिखरे भगवान् शिवः तपस्याम् आस्थितः। तस्य क्रोधेन नेत्रं विमुक्तम् अभवत्—" "नेत्रात् ज्वालां सन्दर्शयित्वा स कामं भस्मीकृतवान्। भयात् अहं तस्य देवस्य शरणं गता।" "तं स्तुत्वा, शिवः तुष्टः अभवत्, स च मम प्रत्युवाच— 'कामप्रिय, अहं तुष्टः; कामः पुनर्जायते।'" "यः पुरुषः भक्त्या तव स्तुतिं पठति, मयि शरणं गच्छति, स कामितं वस्तु लभते—मृत्युम् अपि मोचयेत्।" "तस्य वचस्याः सिद्ध्यर्थं, आशया पूर्णा, अहं किञ्चित्कालं शरीरं धारयिष्यामि, महोदय।" एवं रत्या उक्तः हिमवान्, उत्कण्ठया व्याकुलः, स्वदुहितरं हस्तेन गृहीत्वा स्वनगरं प्रतिगन्तुम् इच्छन् अभवत्। यतः यत् नियतम् तद् निश्चितं सम्पद्यते, लज्जिता कन्या सखीभिः प्रेरिता, पितरं पर्वतम् उवाच। पर्वतस्य कन्या उवाच— "किम् अस्य दुःखितस्य शरीरस्य प्रयोजनम्? कथम् शङ्करः मम पतिः स्यात्, एतादृशं स्थितिं प्राप्तः?" "यत् इच्छितं तत् तपस्यैव लभ्यते; तपस्विनः किमपि दुर्लभं न अस्ति। दुःखं तु अस्मिन् लोके निरर्थकम् यदा उपायः अस्ति।" "तपस्याः प्रभावे सन्देहं विहाय, स्वार्थसिद्ध्यर्थं, अहं अत्र तपस्यां करिष्यामि," इत्येव पितरं उवाच। ततः पर्वताधिपः स्नेहेन गद्गदवाचा उवाच— "कन्ये, त्वदीया उत्सुकता तव कोमलशरीरे न युज्यते।" "मृदु, तव शरीरं घोरतपसः कष्टं सहनं न अर्हति। तद् अपि, नियतं कार्यं वस्तु च सदा सम्पद्यते।" "यत् नियतम् तद् निश्चितं सम्पद्यते, न अपि इच्छया। अतः कन्ये, तपस्यायाः प्रयोजनं न अस्ति।" "अहं गृहं गत्वा चिन्तयिष्यामि," इति। एवं उक्तः, पर्वतकन्या गृहं न अन्वगच्छत्। तदा हिमवान् विस्मितः स्वदुहितरं स्तुत्वा, दिव्यं शब्दं आकाशे श्रुत्वा, त्रिलोक्यां गुर्जितम्। "यतः त्वं, कन्ये, तां 'उमा' इति स्नेहेन सम्बोधिता, अतः सर्वेषु लोकेषु सा नाम्ना 'उमा' भविष्यति।" "सा सिद्धिस्वरूपा, चिन्तितं कार्यं साधयिष्यति।" इति श्रुत्वा, दिव्ये स्थले— स्वदुहितरं अनुमत्य, पर्वतराजः शीघ्रं स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः। पुलस्त्य उवाच— पर्वतकन्या अपि देवैः अगम्यं शिखरं गता। सखीभिः सह, संयता पर्वतकन्या हिमवतः पुण्यशिखरं गता, यः विविधधातुभिः शोभितः। स शिखरः दिव्यलताभिः आवृतः, वृक्षाः भ्रमरगुञ्जितैः निनादिताः, दिव्यप्रवाहैः समृद्धः, शतैः कामानां प्रकाशितः। विविधपक्षिभिः पूर्णः, चक्रवाकैः शोभितः, शुभैः जलस्थलजैः पुष्पैः भूषितः। अद्भुतगुहाः, गुह्यस्थानानि, दिव्यनिवासाः तत्र आसन्; पक्षिसमूहैः गुञ्जितः, कल्पवृक्षैः घनः। तत्र सा महतीं वृक्षं दृष्टवती, यः विस्तीर्णशाखायुक्तः, हरितपर्णयुक्तः, सर्वऋतुपुष्पैः आवृतः, चक्रवाकैः शोभितः। शतैः विविधपुष्पैः, फलैश्च भूषितः, पत्राणि सौरभरेण प्रकाशितानि। तत्र पर्वतकन्या वस्त्राभरणानि त्यक्त्वा, दिव्यवल्कलधारिणी, कुशमेखलायुक्ता अभवत्। त्रिः स्नात्वा, केवलं शुक्लं खाद्यं भक्षयन्ती, शतं शरदः जीवितवती; एकेन जीर्णपर्णेन शतं वर्षाणि व्यतीतवती। शतं वर्षाणि अनाहारिणी, समतपस्याः निधिः अभवत्; ततः सर्वजीवाः तस्याः तपः अग्निना कम्पिताः। तदा भगवान् इन्द्रः, शतयज्ञपतिः, सप्तर्षीन् स्मृतवान्; ते सर्वे हृष्टाः समागताः। इन्द्रेण पूजिताः, तम् उद्दिश्य पप्रच्छुः— "देवश्रेष्ठ, किमर्थं स्मृताः स्म?" शक्रः उवाच— "मुनयः, प्रयोजनं शृण्वन्तु; हिमवतः शिखरे पर्वतकन्या घोरतपः आचरति।" "तस्याः इच्छानुसारं, देवीतपसः सिद्धिं शीघ्रं साधयन्तु, लोकहिताय।" "एवं स्यात्" इत्युक्त्वा, मुनयः पर्वतं गत्वा, सिद्धसमूहैः सह, आगत्य, मधुरैः वाक्यैः ताम् उवाचुः। "पद्माक्षि, किं ते अभिप्रायः, कन्ये?" तदा देवी, विनयेन, मुनिभ्यः सस्मार। देवी उवाच— "महात्मनः, तपस्विनः, मौनं त्यक्त्वा, नमस्कारं कुर्वन्ति, समाहिताः।" "हृष्टमुखाः, प्रथमं आसनं स्वीकृत्य, श्रान्तिं त्यक्त्वा, पृच्छन्ति मां।" एवं उक्त्वा, ते तत्र आसनं स्वीकृत्य, सा देवी तान् विधिवत् पूज्य, यथायोग्यं अर्चनं अकुरुत्।