सुरेन्द्रेण पृष्टः स महर्षिः नारदः गिरिजासम्बद्धां कथां प्रवदन् उवाच—यद् यद् मया कर्तव्यम् उपदिष्टं तद् अहम् अवश्यम् अकरवम्। तथापि पञ्चबाणस्य अधिकारः अपेक्षितः इति मुनिना विज्ञाय कार्यम् उक्तः सुरेन्द्रः प्रत्युवाच। भगवान् पाकशासनः आम्रकिसलयास्त्रं स्मरन्, तद्बुद्ध्या सहस्राक्षेण स्मृतम् स शीघ्रं तत्र सन्न्यवर्तत। रत्यासहितः क्रीडान्वितः मकरध्वजः तत्र समुपजगाम। तं साक्षात् दृष्ट्वा इन्द्रः मन्ये मनसिजं इदं वचनम् अब्रवीत्— "किम् अधिकं तव उपदेशेन आवश्यकम्, हे रत्याः प्रियतम? त्वं मनोभवः; अतीतानागतं सर्वं वेत्सि। तस्मात् यथाक्रमं स्वर्गवासिनां प्रीत्यर्थं कार्यं कुरु। शीघ्रं शंकरं पार्वत्याः सह संयोजय, हे मनोभव।" "मधुना सह रत्याऽनुयुज्य गच्छ," इति सुरेन्द्रेण स्वकीयकार्यार्थं समादिष्टः मदनः, तदा स पञ्चशरः भीतः शतक्रतुम् इदं वचनम् अब्रवीत्—"मुनिना च दैत्येन च दत्तया अस्यां सभायाम्, हे देव, शंकरः दुर्जयः; इदं त्वं न जानासि किम्? तस्य देवस्य कारणं च निश्चलस्थानं च त्वम् एव वेत्सि। सामान्यतः, महात्मनां सर्वे कार्ये महत्त्वमेव दृश्यते, स्वर्गात् एव सर्वा रम्या एव च शोभाः सम्पद्यन्ते। ये विशिष्टत्वं इच्छन्ति, तेषां साधारणफलम् नश्यति।" एवमुक्तं श्रुत्वा देवराजः अमृतैः परिवृतः प्रत्युवाच—"अत्र वयं तव अधिकारिणः, हे रत्याः प्रियतम; न संशयः। यथा लोहारस्य शक्तिः न तु तुण्डन्यायेन एव प्रकटते। कस्यचित् कुतश्चित् सामर्थ्यम् दृश्यते, सर्वत्र न तु।" इति उक्त्वा, मदनः मधुना मित्रेण सह प्रस्थितः। रत्यासहितः स शीघ्रं हिमालयस्य निकेतनम् अगच्छत्। तत्र आगत्य कार्यस्य पूर्वविचारपूर्वकं उपायं चिन्तयामास। "महात्मनः अचलाः, तेषां मनः दुरजयम्। तस्मात् प्रथमं विक्षेपेण जयः साध्यः। साधारणतः, मनः शुद्ध्यै कृतः प्रयासः फलदः। तत्र द्वेषं विना कः कृत्यं साधयेत्?" "क्रूरसंगात् भीषणः कोपः, घोरं असूया च महान् सहचारः; प्रमादात् धैर्यस्य मूलं शिरसि विदलति। मनसो विक्षेपं तमसि प्रवर्तयिष्यामि, धैर्यद्वाराणि रुद्ध्वा तुष्टिं च हरिष्यामि।" "न हि कश्चन प्राज्ञः मां तत्र पश्येत्, मनसः जातम् विकृतदृष्टिं, केवलम् कल्पनायाम् स्थितम्। ततः कर्मारम्भे गाढं दुस्तरं च स्यान्न, हरये योगिनां स्थिराय।" इति मनसा विचिन्त्य, मदनः इन्द्रियगणं रम्यैः उपायैः परिवृत्य, प्रजापतेः आश्रमं समुपजगाम। स पृथिव्याः सारं, सम्यक् वृक्षमञ्चं, शान्तैः स्थावरजङ्गमैः सहितं, नीलदुर्वासितशाद्वलम्, विविधपुष्पलतान्वितं, गवां स्वामिना शैलपृष्ठे, वृषभनादैः अप्रकम्पितं दृष्ट्वा, तत्र त्रिनेत्रस्य रमणीयं पीठम् अपश्यत्—द्वितीयचेतनं, वीर्यवन्तं, वीरलोकनाथं, ईशानसदृशदीप्तिमन्तम्। तत्र ताम्रकेसरसन्निभजटाजूटं, दण्डिनं, शान्तं, उग्रं, अमङ्गलाभरणभूषितं, पद्मदलनिद्रासुप्तनेत्रं, सम्यक्संस्थितदृष्टिं, नासाग्रावलोकिनम्, सिंहचर्मोत्तरीयसुन्दरं, नागफणाभरणकर्णं, सुवर्णनिःश्वासम्, कपोलावलम्बिजटाजूटं, नाभिपर्यन्तं वासुकिना विन्यस्तम्, अञ्जलिसंयुक्तपाणितलात् नासाग्रपर्यन्तं नागमालया भूषितम्, शनैः उपसृप्य शंकरं मदनः अपश्यत्। ततः वृक्षेषु भ्रमरगुञ्जितम् आश्रित्य, मदनः भवार्यः मनसि कर्णमार्गेण प्रविवेश। तं मधुरं शब्दं श्रुत्वा, शंकरः दक्षकन्यां प्रियतमां स्मरन्, रमणाय आकाङ्क्षाम् आप। तदा शिवस्य शुद्धध्यानं शनैः अपसर्पत्, लक्ष्यरूपेण दृश्यमानम् अभवत्। तत्र तत्र व्यवधानैः आच्छादितः, देवेशः मदनस्य विक्षेपे प्रविवेश। किंचित्क्रोधाभिभूतः धूर्जटिः धैर्ये स्थित्वा मदनं निष्कास्य, योगप्रयत्नेन स्थितः। तदा तस्य मायया मदनः दीप्तिमान् अभवत्—कामरूपधारी, दुष्करदर्शनः, दोषास्रयः, महत्कल्पः। स हृदयात् निर्गत्य, तृष्णासक्तिरूपः, बहिः भूमौ स्थित्वा, मकरध्वजः स्थितिं चकार। सह्येन मित्रेण, मधुना च सह, सः मृदुवातेन चलितं आम्रकिसलयगुच्छं वीक्ष्य, मदनः मकरध्वजः शीघ्रं हरस्य वक्षसि मनोहरं मोहनामकं पुष्पगुच्छमस्त्रं ससर्ज। तत् महद् विश्रुतं घोरं च पुष्पबाणं विमोहनाख्यं तस्य शुद्धहृदि उच्छ्रितं कठोरं च पतितम्। तदा तस्य हृदयं इन्द्रियसमूहेषु विदारिते, प्रजापतिनाथस्य अपि स्थैर्ये अपि, सः शंकरः मदनाभिमुखः चञ्चलः अभवत्।