श्रीकृष्णः सत्याभामया सह संवादं समाप्य, पुण्यश्लोकस्य पद्ममहापुराणस्य अष्टाशीतितमं अध्यायं समाप्तवान्। ततः श्रीकृष्णः कथयति—गुणवती नाम कन्या, यदा दैत्येन पितरं पतिं च निहतमिति श्रुत्वा, दुःखेन व्याकुला सन्तप्यमाना विललाप। सा दुःखार्ता विलपन्ती—“हन्त नाथ! हन्त पितः! मां विहाय क्व गच्छसि? अहं बालिका, अहं किं करिष्यामि, त्वया विहीना अनाथा जाता। अस्मिन्गृहे सर्वकौशलरहिता, दुःखिता, को मां स्नेहेन पालयिष्यति, भोजनवस्त्रादिकं दास्यति? अहो दैव! अहं दुःखिता, रक्षकैः प्राणैश्च विहीना, अद्य अनाथा, बालिशा, कस्य शरणं गमिष्यामि?” इति। एवं बहु विलप्य सा, शोकग्रस्तेव कुररी, भूमौ पतिता, वातेन आहतया कदलीव, मूर्च्छिता। दीर्घकालानन्तरं चेतना प्राप्ता, भूमौ शयानां, अश्रुपूर्णलोचना, दुःखसागरमग्ना, पुनः शोकेन व्याकुला बभूव। शेषवस्तूनि विक्रीय, यथाशक्ति तयोः पित्रा-पत्योः श्राद्धादिकं शुभकर्म सम्यक् अकरोत्। सा तस्मिन्नेव नगरे स्वयमेव जीविकां कुर्वन्ती, विष्णुभक्ता, शान्ता, सत्यव्रता, शुचिः, जितेन्द्रिया च वसति स्म। सा जन्ममरणपर्यन्तं द्वौ व्रतौ नित्यं पालयामास—एकादशीव्रतं च कार्तिकव्रतं च। एते द्वौ व्रतौ, प्रिये, मम परमप्रियौ; तौ भोगमोक्षप्रदौ पुत्रदौ च। ये कार्तिके तुलाराशिस्थिते सूर्ये प्रतिदिनं स्नानं कुर्वन्ति, ते पापिष्ठाः अपि मुच्यन्ते। ये विष्णोः कृते गृहं मार्जयन्ति, स्वस्तिकादिलक्षणानि ददाति, विष्णुमर्चयन्ति, ते जीवन्नेव मुच्यन्ति। ये कार्तिके स्नानं, जागरणं, दीपदानं, तुलसीवनसेवां च कुर्वन्ति, ते विष्णुस्वरूपा भवन्ति। त्रिदिनमपि एतत् कार्तिकव्रतं ये कुर्वन्ति, ते देवैः अपि पूज्याः, किं पुनः ये जन्मतः पालयन्ति? एवं गुणवती, वर्षे वर्षे, विष्णोः सेवा-निरता, तं प्रत्येकचित्ता, सर्वदा तिष्ठति स्म। एकदा सा वृद्ध्याभिभूता, कृशा, ज्वरपीडिता, महत्या क्लेशेन गङ्गायाः स्नानाय गतवती। सा शीतात्यये कम्पमाना, जले प्रविशन्ती, आकस्मात् दिव्यं विमानं नभःपतन्तं दृष्टवती। तत्र विष्णुस्वरूपिणः, शङ्खचक्रगदापद्मधारिणः, गरुडध्वजालङ्कृताः, आकाशात् अवतीर्णाः। ते तां विमानमुपवेश्य, अप्सरसां गणैः सेव्यमानां, चामरैः व्यजन्यमानां, तां वैकुण्ठं निनयुः। सा तस्मिन्विमाने दीप्यमानवपुः, कार्तिकव्रतस्य पुण्येन मम सन्निधिं प्राप्तवती। तदा ब्रह्ममुख्यैः सह देवगणाः, स्वस्तवनप्रभावेन, मया सह भूमौ आगताः। एते यादवाः, सुन्दरि, मम सर्वे सखायः; तव पिता देवशर्मा, अयं राजा सत्राजित्। चन्द्रशर्मा अक्रूरः, त्वं पुण्यशीला, शुभे, गुणवती आसीः, कार्तिकव्रतस्य पुण्येन मम प्रीतिं वर्धितवती। मम द्वारे यत् त्वया तुलसीवनं कृतं, तस्मात् तव गृहे इच्छावृक्षः स्थितः। यत् दीपं कार्तिके पूर्वं तव गृहे देहे च दीप्तं, तेन लक्ष्मीः तव स्थिरा जाता। यानि विष्णोः कृते व्रतानि नियमाः पतिरूपेण समर्पितानि, तैः त्वं मम पत्नी अभवः। यत् कार्तिकव्रतं जन्ममरणयोः कृतं, तेन त्वं मया कदापि न वियुता भविष्यसि। एवं ये कार्तिके व्रतानुरक्ताः, मम सन्निधिं प्राप्ताः, मम प्रियं यथा त्वं तथा ददाति। यज्ञदानतपःकृतं पुण्यं, कार्तिकव्रतस्य अंशमपि न लभते। इत्येवं श्रीकृष्णस्य वचनं श्रुत्वा, सत्याभामा, पूर्वजन्मपुण्यगौरवे हृष्टा, त्रैलोक्यनाथं कृष्णं प्रणम्य, इदं वचनं प्रोवाच। एवं पुण्यश्लोकस्य पद्ममहापुराणस्य पंचपञ्चाशत्सहस्रसंख्यकस्य महात्म्ये कार्तिकमाहात्म्ये श्रीकृष्ण-सत्याभामासंवादे, ‘सत्यायाः पूर्वजन्मवर्णनं’ नाम नवत्यधिकाष्टाशीतितमं अध्यायः। ततः सत्याभामा प्राह—“भगवन्, सर्वे कालभेदाः तव रूपाणि; कथं कार्तिकः मासानां श्रेष्ठः? तिथिषु एकादशी प्रिया, मासेषु कार्तिकः प्रियतमा; देवाधिपते, किमर्थं तथा?” इति। श्रीकृष्णः उवाच—“सत्ये, उत्तमं पृष्टं त्वया; एकचित्तेन शृणु, वेनपुत्रस्य पृथोः नारदेन सह संवादं। पुरा, पृथुना नारदः पृष्टः, स च सर्वज्ञः मुनिः कार्तिकमासस्य माहात्म्यकारणं व्याख्यातवान्।” नारदः कथयति—“पूर्वं शङ्खः नामासुरः, समुद्रस्य पुत्रः, महाबलः, त्रैलोक्यं मथितुं समर्थः आसीत्। स देवांश्च जित्वा, स्वर्गलोकं जित्वा, इन्द्रादिदिक्पालानां अधिकारं च अपाहरत्। तस्य भीत्या, देवाः पत्नीसहिताः इन्द्रेण सह सुवर्णपर्वतस्य गुहायां प्रविश्य, बहूनि वर्षाणि तत्रावसन्। गुहायां देवाः दुर्गे स्थिताः, तस्य वशे जाताः, तदा दैत्यः स्वेच्छया विचरन् आसीत्।