एकः धर्मनिष्ठः पुरुषः सन्, सदा अतिथिसत्कारशीलः, अग्निहोत्रपरायणः, सौरीव्रतनिष्ठः, प्रतिदिनं सूर्यपूजनरतः, साक्षात् इव सूर्यरूपः आसीत्। तस्य गुणवती नाम कन्या आसीत्, या उत्तमस्वभावा, वृद्धा च, अपुत्रा च आसीत्। सः तां स्वस्य शिष्याय चन्द्रनाम्ने दत्तवान्। तं पुत्रवत् स्नेहेन पश्यन्, शिष्यः अपि तं पितरं यथा अज्ञया सेवमानः आसीत्। एकदा तौ उभौ कुशदर्भसंबरणार्थं वनं गतौ। हिमालयपादे विचरन्तौ तौ घोरं राक्षसं समीपं आगच्छन्तं दृष्टवन्तौ। भयविह्वलौ तौ पलायितुं अशक्तौ, तेन मृत्युं रूपेण आगतेन राक्षसेन हतौ। तथापि तयोः धर्मक्षेत्रस्य पुण्येन च, मम समीपवासिभिः पार्षदैः, वैकुण्ठलोकं नीतौ। तयोः जीवितकाले सदा सूर्यपूजनादिकानि कर्माणि कृत्वा, अहं ताभ्यां अतीव तुष्टः अभवम्। शैवाः, सौराः, गाणपत्याः, वैष्णवाः, शाक्ताः च—सर्वे मम एव प्राप्तिम् आप्नुवन्ति, यथा नद्यः समुद्रं यान्ति। अहं एव पञ्चस्व रूपेषु जातः, विविधैः नामभिः क्रीडामि, यथा देवदत्तः इति कश्चन जनः पुत्र इत्यादिभिः नामभिः कथ्यते। ततः तौ उभौ मम धाम्नि निवसन्तौ, दिव्ययानैः विहरन्तौ, सूर्यसमप्रभौ, मम सदृशरूपौ, मम समीपे स्थित्वा, दिव्यस्त्रीभिः चन्दनैः च सहितौ सुखानि अनुभवतः। एवं श्रीकृष्णसत्यभामासंवादे पञ्चपञ्चाशत्सहस्रि-संहितायां पद्मपुराणे अष्टाशीतितमः अध्यायः समाप्तः। पुनः श्रीकृष्णः उवाच—तदा गुणवती स्वपितरं स्वभर्तारं च राक्षसेन हतौ इति श्रुत्वा, शोकपरिप्लुता दुःखार्ता विललाप। सा विलपन्ती उवाच—"हन्त प्रभो! हन्त पितः! क्व गच्छसि मां विहाय? अहं बालिका अस्मि, अद्य किं करिष्यामि, त्वद्विना अनाथा जाता।" "अद्य दुःखिता, गृहे अनवस्थितया, कुशलहीनया, को मां स्नेहेन पालयिष्यति? को भोजनवस्त्रादिकं दास्यति? सर्वथा अनाथा दुःखिता च। रक्षकेषु नष्टेषु, प्राणेषु च गतेषु, कष्टार्ता बालिशी च, कस्य शरणं गमिष्यामि?" श्रीकृष्णः पुनरुवाच—एवं बहु विलप्य, सा कृञ्चन्याः इव दुःखार्ता भूमौ पतिता, वातहतया कदलीव मूर्च्छिता। दीर्घकालानन्तरं चेतनां पुनः प्राप्तवती, भूमौ स्थित्वा बाष्पपूर्णलोचना, शोकसागरे निमग्ना, महता दुःखेन पीडिता। शेषसम्पत्तिं विक्रीय, यथाशक्ति तयोः श्राद्धादिकानि शुभकर्माणि सम्यक् कृत्वा, तयोः अंतिमक्रियाः निर्वहत्। सा तस्मिन्नेव नगरे स्वयमेव जीविका-सम्पादनं कृत्वा, विष्णुभक्ता, शान्ता, सत्यव्रता, शुचिः, जितेन्द्रियाः च वर्तिता। सा जन्मनः मृत्युपर्यन्तं द्वौ व्रतौ नित्यं सम्यगाचरत्—एकादशीव्रतं च कार्तिकव्रतानुष्ठानं च। एते द्वौ व्रतौ, प्रिये, मम अतीव प्रियौ, भोगमोक्षप्रदौ, पुत्रप्रदौ च। ये कार्तिके तुलाराशौ सूर्ये स्नानं प्रातः कुर्वन्ति, तेऽपि महापापिनः मुक्तिम् आप्नुवन्ति। ये विष्णोः कृते गृहं मार्जयन्ति, स्वस्तिकादिलक्ष्मीं स्थापयन्ति, विष्णुं पूजयन्ति, ते जीवन्नेव मुक्ताः भवन्ति। कार्तिकमासे ये स्नानं, जागरणं, दीपदानं, तुलसीवनसेवां च कुर्वन्ति, ते विष्णुरूपिणः भवन्ति। त्रिदिनमात्रं यः कार्तिके एतानि आचरति, तं देवा अपि पूजयन्ति—किं पुनः ये जन्मनः आचरन्ति? एवं गुणवती प्रतिवर्षं विष्णोः सेवा एकचित्ता अनुवर्तिता। एकदा वृद्धया, कृशया, ज्वरार्तया सा महता क्लेशेन गङ्गास्नानाय गतवती। सा जले प्रविश्य शीतकम्पिता सती, तस्याः दुःखितायाः साक्षात् दिव्ययानं नभः पतितं दृष्टम्। शंखचक्रगदापद्मधरैः, गरुडध्वजैः, विष्णुरूपधारिभिः तैः दिव्यपुरुषैः सा आकाशात् अवतीर्णा। ते तां दिव्यरथे उपवेश्य, अप्सरसाम् गणैः सेव्यमानां, चामरैः वीजन्त्यः, वैकुण्ठं नीतवन्तः। सा तस्मिन्निव दिव्यरथे, ज्वलनप्रभासमा, कार्तिकव्रतस्य पुण्येन मम सन्निधिं प्राप्तवती। ततः यथा ब्रह्माद्याः देवा यज्ञैः पृथिव्यां अवतीर्णाः, तथा सर्वेऽपि गणाः मया सह आगताः। एते यदवः, शुभे, मम एव सखायः; तव पिता देवशर्मा आसीत्, अयं राजा सत्राजित्। चन्द्रशर्मा आक्रूरः आसीत्; त्वं साध्वी शुभे गुणवती, कार्तिकव्रतपुण्येन मम स्नेहवर्धिनी। मम द्वारे त्वया कदाचित् तुलसीवनं कृतम्; तस्मात् तव गृहे इच्छावृक्षः स्थितः। यः दीपः कार्तिकमासे पूर्वं तव गृहे देहे च स्थापितः, तेन लक्ष्मीः तव स्थिरा जाता। ये सर्वे व्रतानि, उपवासाः, विष्णवे पतिरूपेण समर्पितानि, तैः त्वं मम भार्या जाता। यत् कार्तिकव्रतं जन्ममरणयोः कृतम्, तेन त्वं मम वियोगं न अनुभवसि। एवं ये कार्तिकमासे व्रतानि कुर्वन्ति, मम सन्निधिं प्राप्त्वा, यथा त्वं मां हर्षयन्ति, तथा ते अपि मां हर्षयन्ति। यज्ञदानतपःक्रियाः अपि कार्तिकव्रतस्य पुण्यस्य अंशमात्रं न प्राप्नुवन्ति। एवं श्रीकृष्णस्य वचनेन गुणवत्याः पुण्यकथा, कार्तिकव्रतस्य माहात्म्यं च, सत्यमिव स्फुटम् अभवत्।