तदा तस्य तेजस्विनः पुत्रस्य ज्वलन्ति ज्वालाः दिवं स्पृशन्त्यः, सर्वतः दशसु दिशासु प्रसृताः, सर्वाणि भूतानि दहन्त्यः, स विनाशाग्नेः सदृशः अभिवर्धितः। तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा ऋषिः ऊर्वं उपगम्य जगाद – “संसारस्य हितार्थं तव पुत्रं संयमय; दया दर्शय।” ऊर्वा तं ब्रह्माणं प्राञ्जलिरुवाच – “ऋषे, अहं अस्य बालस्य उत्तमं समर्थनं दास्यामि। एष सत्यः वचनं, पुत्र, शृणु, वाग्मिनां श्रेष्ठ।” औरवः प्रत्युवाच – “धन्योऽस्मि, अनुगृहीतोऽस्मि भगवन्, यद् अस्य बालस्य हिताय त्वया एषा बुद्धिः दत्ताऽत्र, परमात्मन्।” प्रभाते सम्प्राप्तेऽभिलषिते समागमे, ऊर्वा पप्रच्छ – “भगवन्, केन हविषा मम पुत्रः तृप्तिं प्राप्नोत्य् सुखं च अवाप्नुयात्?” पुनः पप्रच्छ – “कुत्र तस्य निवासः स्यात्, किं च तस्य भोजनं? भगवन्, तस्य महतेजसः समं तव कृपया तस्य जीवनं सुनिश्चितं करिष्यसि।” ब्रह्मा उवाच – “समुद्राग्नेः मुखे तस्य निवासः स्यात्। ऋषे, मम उत्पत्तिः आपः; एषा अपरिमिता वारि त्वया सह गच्छतु।” तत्र स सदा तिष्ठति, जलं पिबन् हविरूपम्। अतः ऋषे, अहं एतद् वारि तस्य निवासं च विमोचयामि। अन्ते युगस्य, पुत्र, अहं च एष जीवः उभौ मिलित्वा अत्र विचरिष्यावः, जगत् पुरातनं रहितं कृत्वा। एष अग्निः विनाशकाले मया जलं भक्षयितुं निर्मितः; सर्वाणि भूतानि दहिष्यति, देवासुरराक्षसान् समेत्य। ततः स अग्निः, ज्वालाचक्रं गुह्यं कृत्वा, समुद्रमुखं प्रविष्टः, पितरं प्रभुं प्रणम्य। ततः ब्रह्मा निर्गतः, सर्वे च महर्षयः औरवाग्नेः शक्तिं ज्ञात्वा स्वं स्वं स्थानं जग्मुः। हिरण्यकशिपुः तं अद्भुतं महद् दृश्यं दृष्ट्वा, औरवाय सर्वाङ्गेन प्रणम्य वाक्यम् उवाच – “भगवन्, एष अद्भुतं कार्यं जगतः साक्षात् अभवत्। तव तपसा, ऋषिश्रेष्ठ, पितामहः तुष्टः। अहं तव पुत्रस्य तव च सेवकः विज्ञेयः, महाव्रतधारिन्; तव कर्मणि अत्र स्तुत्यः। अतः मां तव पूजायाम् एकाग्रं पश्य; यदि अहं च्युतः, ऋषिश्रेष्ठ, तव जयः स्यात्।” औरवः उवाच – “धन्योऽस्मि, अनुगृहीतोऽस्मि, यद् त्वं मां गुरुम् मन्यसे। त्वं धर्मात्मन्, अत्र ते भयम् नास्ति, तपसा।” “एष बलः, मम पुत्रेण निर्मितः, अग्निस्वरूपः, स्पर्शेऽपि कठिनः, विनाशकः – त्वं गृहाण। एष तव वंशे नियतः स्यात्, संयमाय; तव पक्षं रक्षिष्यति, शत्रुपक्षं विनाशयिष्यति।” वरुणः उवाच – “एष शक्ति दुर्ग्राहा, देवैः अपि दूर्लभा; पूर्वं औरवेन ऊर्वपुत्रेण अग्निना निर्मिता। यदा तं दैत्यं क्लेशयति, एष शक्ति क्षीणा स्यात्; पूर्वं तस्यै एव ऊर्जा शापः दत्तः।” “यदि एषा प्रत्युत्पादनीया, तदा भगवन् तुष्टः क्रियताम्; मित्र, इन्द्र, आप्युत्पत्तिः सोमं च मे दत्तः। तद् विना यदवैरुप्तः शीघ्रं गमिष्यामि; तव कृपया एष शक्ति निःसंशयं नाशयिष्यामि।” तदा इन्द्रः, देववृद्धिः, हृष्टः, सोमं शीतांशुं युद्धाय अग्रे प्रेषयामास। “गच्छ सोम, पाशधारिणः सहायकः भव; असुरविनाशाय स्वर्गवासिनां विजये च। त्वं बलसमः, ज्योतिषां स्वामी; वेदविदः जानन्ति सर्वं रसं जगति त्वया व्याप्यते। त्वत्समः नास्ति लोके, शीतांशो, अभिवृद्धाविवृद्धे, समुद्रे, आकाशे च। त्वं दिनरात्र्या कालं प्रवर्तयसि, जगत् मोहितं; चिह्नं चन्द्ररूपं ते शरीरे, लोकच्छायया निर्मितम्। तारा-पितरः तव मायां न जानन्ति, सोम; सूर्यपथात् परे स्थितः, ज्योतिषां उपरि स्थितः। अन्धकारं सहसा नुद्य, सर्वं जगत् प्रकाशयसि; शीतांशु, हिमशरीरः, ज्योतिषां स्वामी, चन्द्रः। निश्चलकालसंयोगात्मा, पूज्यः अक्षरः, यज्ञरथः, ओषधीनां स्वामी, विधेः स्रोतः, आपां मूलम्, निर्भासः। शीतांशुः, अमृताधारः, शीघ्रः, श्वेतवाहनः; तेजस्विनां तेजः, सोमपानां सोमः। सर्वभूतानां सौम्यः, तमोविनाशकः, तारास्वामी; अतः महासेनवरुणयोः सैन्यैः सह गच्छ। असुरमायां शमय, येन वयं युद्धे दह्यामः।” सोमः उवाच – “यद् युद्धाय माम् आज्ञापयसि, वरद, देवेश – तद् अहं दैत्यमायां शमयितुं शीतं वर्षयामि; एतान् पश्य, शीतदग्धान्, हिमेन संवृतान्।” तदा चन्द्रेण मुक्ताः शीतवर्षाः पाशैः सह दैत्यान् व्याप्नुवन्, यथा वातः मेघसमूहान् व्याप्नोति। तौ वरुणः च चन्द्रः, पाशैः शीतांशुभिः दानवान् हिमवर्षैः पाशैः च प्रहारयामासतुः। तौ आपस्वामी, हिमपाशधारिणौ, युद्धे महातरंगैः विचरन्तौ, द्वौ उदधिवत् क्षुब्धौ। ताभ्याम् सर्वं दानवमहासैन्यं आवृतम्, यथा प्रलयमेघवर्षैः जगत् आवृतम्।