कुतः स्त्रियः, कुतः संयोगः, कुतः च मनसो भ्रमः? न किल मनसा एव ब्रह्मणा मनसः सन्ततिः सृष्टा? यदि भवन्तः आत्मसंयमसम्पन्नाः तपसा च शक्तिमन्तः स्युः, तर्हि स्रष्टारः इव मनसः पुत्रान् सृजत। मनसा निर्मितं योनिं तपस्विभिः स्थापनीयम्, न तु स्त्रीसंयोगेन बीजेन वा, एष एव तपस्विनां नियमः प्रतिज्ञातः। यं धर्मं लुप्तमिति निर्भयम् अत्रोक्तवन्तः, सः साधुभिः परमं प्रशस्यते, अधमैर् तु मिथ्येति गण्यते। अहं मनसा निर्मलरूपं कृत्वा, स्वदेहात् पत्नीसंयोगं विना पुत्रं सृजिष्यामि। एवं मम आत्मा एव द्वितीयात्मानं स्रक्ष्यति, स्रष्टुरिव, यथा प्रजाः दग्धुम् इच्छन् इव। अथ वरुणः उवाच—उर्वा तपसा युक्ता, सा स्वोरुं वह्नौ स्थापिता; एकेन कुशदर्भेण स पुत्रोत्पत्तये तं देशं मन्थितवान्। तदा तस्याः ऊरुं विदार्य सहसा, तस्मात् उत्तमः वह्निः उत्पन्नः; स अग्निः, त्रैलोक्यदाहकः इव, पुत्रत्वं प्राप्तवान्। एवं विदारितायाः उर्वायाः ऊरुणः अग्निः, और्वः नाम्ना, तिव्रः, क्रोधात् त्र्यंशं लोकान् दग्धुम् इच्छन्निव जातः। स जातमात्रः पितरं करुणया वाचा प्राह—‘पितः, मां क्षुधा पीडयति, लोकं भक्षयितुम् इच्छामि।’ स दाहशिखाभिः दिवं स्पृशन्, दशसु दिशासु प्रसृतः, सर्वाणि भूतानि दहन्, प्रलयाग्निरिव ववृद्ध। तदा ब्रह्मा मुनिः उर्वां समीपम् आगत्य अवदत्—‘मुनिवर, लोकस्य हिताय पुत्रं निगृहाण, दयां दर्शय।’ उर्वा तं प्राह—‘भगवन्, अस्य बालस्य उत्तमं आधारं दास्यामि; एष सत्यवचनं, हे पुत्र, शृणु।’ और्वः उवाच—‘भगवन्, अहं धन्यः, कृतकृत्यः, यदत्र मम पुत्रस्य हिताय त्वया एष उपदेशः कृतः।’ प्रभाते यदा अभिलषितः संगमः स्यात्, तदा केन हविषा मम पुत्रः तृप्तिं प्राप्य सुखी भविष्यति? कुतः तस्य वासः, किं च भोजनं? भगवन्, तस्य महाशक्त्या तुल्यं भक्ष्यं त्वया निश्चित्य दातव्यम्। ब्रह्मा उवाच—‘समुद्रस्य जठराग्नौ तस्य वासः भविष्यति; अहं जलसम्भवः अस्मि, अयं जलराशिः त्वया सह गच्छतु।’ तत्र सः नित्यं तिष्ठन्, जलमेव हविः पिबन्, मुनिवर, एष जलसमूहः तस्य अधिष्ठानत्वेन मया दत्तः। प्रलयकाले अहं च अयं च इह संचरिष्यावः, जगत् जीर्णरहितं कुर्वन्तौ। सः वह्निः, प्रलयकाले मया उदकं भक्षयितुं नियोज्यते; सर्वाणि भूतानि, देवांश्च, असुरांश्च, राक्षसान् च दहिष्यति। एवं तद्वह्निः, स्वदीप्तिमण्डलं गुह्यं कृत्वा, पितरं प्रणम्य, सागरमुखं प्रविष्टवान्। ततः ब्रह्मा अपेत्य, सर्वे महर्षयः और्वतेजसः सामर्थ्यं ज्ञात्वा, स्वं स्वं स्थानं गताः। हिरण्यकशिपुः तं महदद्भुतं दृष्ट्र्वा, और्वं साष्टाङ्गं प्रणम्य, इदं वचनं प्रोवाच— ‘भगवन्, एष अद्भुतमिदं जगतः साक्षिणा समुपस्थितम्। तपसा तव पितामहः तुष्टः। अहं तव पुत्रस्य च तव च सेवकः ज्ञेयः, महाव्रतिन्; त्वं अत्र कर्मणा पूज्यः। तस्मात् त्वत्पूजार्थं समर्पितचित्तः अस्मि; यदि विचालो भवेत्, तदा ते जयः अस्तु।’ और्वः उवाच—‘धन्योऽस्मि, कृतकृत्योऽस्मि, यत् त्वं मां गुरुं मन्यसे। त्वत्तः अत्र भयम् नास्ति, पुण्यात्मन्, एतेन तपसा। एष तेजः मम पुत्रेन सृष्टं, अग्निस्पर्शनदुष्करं, घोरं गृहाण। एष तेजः तव वंशे नियोज्यं, तव पक्षं रक्षिष्यति, रिपुपक्षं विनाशयिष्यति।’ वरुणः उवाच—‘एतत् तेजः देवैः अपि दुरापम्, सहेतुम् असमर्थम्; पूर्वं और्वेण, उर्वायाः पुत्रेण, अग्निना सृष्टम्। यदा सः दानवः पीड्यते, तदा एतत् तेजः क्षीयते; पूर्वं तस्मै एव शक्तये शापः दत्तः। यदि प्रतिकारः कर्तव्यः, तर्हि भगवन्तं तुष्टिं कुर्याः; इन्द्रं, जलसम्भवं, सोमं च मे देहि।’ एतेन सह अहं शीघ्रं यदुभिः परिवृतः गमिष्यामि; तव प्रसादेन एतत् तेजः निःसंशयं नाशयिष्यामि। इन्द्रः तेन प्रसन्नः, सोमं, शीतांशुं, युद्धाय अग्रे प्रेषयामास। ‘गच्छ सोम, पाशिनः सखायं भूत्वा, असुरविनाशाय, सुरलोकविजयाय। त्वं तेजसा समः, ज्योतिषां पतिरपि; वेदवित् जानाति, सर्वं जगत्सारं त्वया व्याप्यते। त्वत्तुल्यः नास्त्यत्र, शीतरश्मन्, अव्यक्तस्य वर्धने क्षये, सागरे, व्योम्नि च। त्वं दिनरात्र्याः प्रवर्तकः, लोकं मोहयन्; चिह्नं तव सोमरूपं, लोकच्छायामयं शरीरस्थम्। नक्षत्रपितरः अपि तव मायां न जानन्ति, सोम; त्वं सूर्यपथात् परं, ज्योतिषां चोपरि स्थितः। त्वं तमः सहसा अपाकरोषि, सर्वं जगद् प्रकाशयसि; त्वं शीतरश्मिः, हिमदेहः, ज्योतिषां पतिः, चन्द्रः।