पूर्वेभ्यः ऋषिभ्यः सनातनः धर्मः प्रतिष्ठितः, यत्र तेषां केवलं क्रियायाः स्वरूपं दृष्टिपरायणं, फलमूलाशनैः वने जीवितं प्राप्नुवन्ति स्म। ब्रह्मणः गर्भात् जातस्य ब्राह्मणस्य स्वमार्गे स्थितस्य, यः ब्रह्मचर्येण सुशिक्षितः, सः ब्रह्माणमपि चालयितुं शक्नोति इति श्रूयते। गार्हस्थ्याश्रमे वर्तमानेषु त्रयो मार्गाः प्रकीर्तिताः, वने वसतां तु वानप्रस्थः एव धर्मः। केचन जलमाश्रयन्ति, केचन वायुम्, केचन दन्तैः अन्नं पिषन्ति, केचन शिलाभिः, केचन पञ्चाग्नितपः कुर्वन्ति। एते महत् तपः व्रतानि च कृत्वा, ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य, परमं पदं प्रार्थयन्ति। ब्रह्मचर्यात् एव ब्राह्मणस्य ब्राह्मण्यं प्रतिष्ठितम्, इति ब्रह्मचर्यवेदिनः उच्च कुर्वन्ति। धर्मः ब्रह्मचर्ये स्थितः, तपश्च ब्रह्मचर्ये प्रतिष्ठितम्; ये ब्राह्मणाः तत्र स्थिताः, ते स्वर्गे वसन्ति। योगं विना न किञ्चिदवाप्तुं शक्यते, न ख्यातिः योगं विना; अस्मिन्लोके ब्रह्मचर्यात् श्रेष्ठतरं कीर्तिमूलं नास्ति, हे रिपुतापन। यः इन्द्रियग्रामं पञ्चभूतग्रामं च संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः, तस्मात् तपः श्रेष्ठतरं किमस्ति? यः जटिलः व्रतानि चाचरति, विधिविहीनः, ब्रह्मचर्यविहीनः, स त्रिविधं मिथ्यात्वं प्राप्नोति इति। स्त्रियः कुत्र, सङ्गः कुत्र, मनःसंभ्रमः कुत्र? न किल ब्रह्मणा मनसः सृष्टिः प्रजाः सृज्यन्ते स्म? यदि यूयं आत्मसंयमिनः तपसा युक्ताः, तर्हि मनसः सृष्ट्यै प्रजाः सृजत। मनसा निर्मितं गर्भं तपस्विभिः स्थापनीयम्; न स्त्रीसंयोगेन, न बीजेन—एष तपस्विनां धर्मः प्रकीर्तितः। यः धर्मः इह भीरुता विना प्रकाशितः, सः साधुभिः प्रशंसितः, किंतु दुर्बुद्धिभिः मिथ्येति मन्यते। अहं स्वमूर्तिं अन्तः प्रज्वालयन्, मनोमयं कृत्वा, स्वदेहात् पुत्रं सृजिष्यामि, न स्त्रीसंयोगेन। एवं मम आत्मा द्वितीयात्मानं सृजिष्यति प्रजापतेः मार्गेण, यथा सृज्यते प्रजाः दग्धुमिच्छन् इव। वरुण उवाच—उर्वा तपसा युक्ता, यज्ञाग्नौ जघनं स्थापिता; एकेन कुशदलेन पुत्रोत्पत्तये स्थलम् मन्थितम्। तस्या जघनं भित्त्वा सहसा, महाज्वालः अग्निः उत्पन्नः—स आग्निः, लोकदाहाय इच्छन्, पुत्रः अभवत्। उर्वायाः जघनं विदार्य, और्वः अग्निः तीव्रः जातः, त्रिलोकदाहकामः, परमक्रुद्धः। स जातः सन्, पितरं करुणया वाचा अब्रवीत्—"पितः, बुभुक्षा मां बाधते; लोकं दग्धुमिच्छामि।" स ज्वालाभिः स्वर्गमभितः स्पृशन्, दशसु दिशासु व्याप्य, सर्वभूतान् दहन्, प्रलयाग्निवत् ववृद्ध। तदा ब्रह्मा महर्षिः उर्वां समीपमागत्य अब्रवीत्—"पुत्रं निगृहाण, लोकहिताय, दया प्रदर्शय।" ब्रह्मा उवाच—"अस्य बालस्य उत्तमं आश्रयं दास्यामि। मम वचनं सत्यम्, शृणु, वत्स, वदतां श्रेष्ठ।" औरवः उवाच—"भाग्यवानस्मि, कृतार्थोऽस्मि, भगवन्, यदद्य एष विज्ञानं पुत्रस्य हिताय दत्तम्।" प्रभाते च काम्यसंयोगे सम्प्राप्ते, भगवन्, केन हविषा पुत्रः सन्तुष्टः भविष्यति? कुतः तस्य वासः, किमन्नं स्यात्? भगवन्, तस्य महाशक्तिसमं भक्ष्यं निश्चित्य दास्यसि। ब्रह्मा उवाच—"समुद्रस्य मुखे, जले, अस्य वासः भविष्यति; मम उत्पत्तिः अपि जलात्, एषा जलराशिः तव सह गच्छतु। तत्र सः नित्यं तर्पणार्थं जलं पिबति; अतः एष जलराशिः तस्य निवासः मया दत्तः।" यदा युगान्ते आगच्छति, अहं च एष च, जगति चरिष्यावः, जगद् जीर्णरहितं कृत्वा। एष अग्निः प्रलयकाले मया जलं भक्षयितुं नियोज्यते; सः सर्वाणि भूतानि, देवान् असुरान् राक्षसान् च दहिष्यति। "एवं भवतु"—इति सः अग्निः ज्वालाचक्रं गुह्यं कृत्वा, पितरं नमस्कृत्य, समुद्रमुखे प्रविष्टः। ततः ब्रह्मा प्रययौ; सर्वे महर्षयः और्वतेजः विज्ञाय, स्वस्थानं जग्मुः। हिरण्यकशिपुः तं महद् अद्भुतं दृष्ट्वा, और्वं सशरीरं प्रणम्य, इदं वचनम् अब्रवीत्—"भगवन्, एष अद्भुतं लोके पुरतः जातम्; तपसा तव पितामहः तुष्टः। अहं तव पुत्रस्य च, तव च, सेवकः अवगन्तव्यः; त्वं कर्तव्येन पूज्यः। अतः त्वदीयं पूजनं सेवां च कुर्वन्, यदि प्रमादं कुर्याम्, तदा मम पराजयः स्यात्।" औरवः उवाच—"भाग्यवानस्मि, कृतार्थोऽस्मि, यत् त्वया गुरुत्वं मम स्वीक्रियते; तपसा तव अत्र न कापि भीः। एष तेजः, मम पुत्रेण निर्मितम्, अग्न्यपि दुष्प्रसह्यं, ग्रहणाय गृहाण। एष तेजः तव वंशे नियम्यते; तव पार्श्वं रक्षिष्यति, शत्रुपक्षं विनाशयिष्यति।" वरुण उवाच—एष तेजः दुष्प्रतिहतं, देवानामपि दुष्प्राप्यं; पूर्वं और्वेण उर्वायाः पुत्रेण, अग्निना निर्मितम्।