यदा सेना मायया मोहिताऽभवत् तथा दैत्यैः निह्यमाना च, तदा देवानाम् अधिपेन प्रेरितः वरुणः इदं वचनम् उवाच। “पुरा, हे इन्द्र, एकः ब्रह्मर्षेः पुत्रः घोरं तपः अकरोत्। स तेजस्वी ब्रह्मणा तुल्यगुणः अभवत्। स तेजोमयः सूर्यवत् तपः कुर्वन्, अक्षरं जगत् स्वेन तपसा धारयन्, ऋषिगणाः, देवगणाः, दिव्यर्षयः च तम् उपगच्छन्। हिरण्यकशिपुः दैत्याधिपः सः परमतेजस्वी ऋषिः एकदा तम् उपययौ। ततः ब्रह्मर्षयः धर्मयुक्तं वचनम् उक्तवन्तः—‘हे महात्मन्, ऋषिवंशे अस्य कुटुम्बस्य मूलं छिन्नम्। त्वमेव अवशिष्टः, न तव वंशः अन्यः अस्ति। यौवनात् ब्रह्मचर्यव्रतम् उपगम्य दुःखमेव अनुवर्तसे।’ ‘अन्ये ब्राह्मणवृत्तयः स्वसंयमिनः ऋषयः एकाकिनः, वंशहीनाः, पृथग्वृत्तयः सन्ति।’ ‘एतेषां स्थितौ, मम पुत्राणां कारणं नास्ति; त्वं तपस्विन्, प्रजापतिसमः तेजसा।’ ‘तस्मात् वंशपरम्परायाः प्रवृत्तिं कुरु, आत्मन्यात्मनं वृद्धिं कुरु; तपसा अर्जितं तेजः स्थापय, द्वितीयं शरीरं सृज।’ एवं ऋषिभिः उक्तः स ऋषिः मनसि आहतः सन्, तान् ऋषिगणान् तिरस्कृत्य इदं वचनम् उवाच। ‘यथा सनातनधर्मः प्राचीनर्षिभिः स्थापितः, तेषां कार्यं केवलं ऋषित्वमेव, तैः वन्यकन्दफलैः जीवितम्।’ ‘ब्रह्मणः गर्भात् जातस्य ब्राह्मणस्य, यः स्वमार्गे स्थितः, उत्तमं ब्रह्मचर्यं ब्रह्मणमपि चालयति।’ ‘गृहस्थानां त्रीणि मार्गाणि, वने वसतां वानप्रस्थमार्गः अस्ति।’ ‘केचित् उदकेन जीवन्ति, केचित् वायुः, केचित् दन्तैः पीडयन्ति, केचित् शिलया दारयन्ति, केचित् पंचाग्नितपः कुर्वन्ति।’ ‘एते तपसि, दुष्करे व्रते, ब्रह्मचर्यं अग्रे स्थापयन्तः, परमं पदं इच्छन्ति।’ ‘ब्रह्मचर्यात् ब्राह्मणस्य ब्राह्मण्यं सिध्यति; इति परमलोकस्थैः ब्रह्मचर्यनिष्ठैः कथ्यते।’ ‘धर्मः ब्रह्मचर्ये, तपः ब्रह्मचर्ये; ब्रह्मचर्यनिष्ठा ब्राह्मणाः स्वर्गे वसन्ति।’ ‘योगं विना सिद्धिः नास्ति, योगं विना कीर्तिः नास्ति; अस्मिन् लोके ब्रह्मचर्यात् कीर्तिमूलं नास्ति, हे शत्रुतापन।’ ‘यः पञ्चेन्द्रियगणं, पञ्चभूतगणं च संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः, तस्य तपः किं महान्?’ ‘जटाजूटं विना नियमम्, व्रतानि कर्माणि विना दृढताम्, ब्रह्मचर्यं विना जीवितम्—एते त्रयः मिथ्याचारः कथ्यन्ते।’ ‘पत्नीः कुत्र? संयोगः कुत्र? चित्तविकल्पः कुत्र? न खलु ब्रह्मणा मनसः सृष्टिः कृताऽभवत्?’ ‘यदि तपस्याः शक्तिः अस्ति, तर्हि प्रजापतिकर्मणा मनःसन्तानं सृज।’ ‘मनसा निर्मितं गर्भं तपस्विभिः स्थापनीयम्; न पत्नीसंयोगेन, न बीजेन; एष तपस्विनां व्रतः।’ ‘एष धर्मः यः नष्टः इति युष्माभिः निर्भयेनोक्तः, स साधुभिः अनुमोदितः, किंतु अयोग्यैः मिथ्या इति गृहीतः।’ ‘अहं स्वमन्तः तेजोमयं रूपं कृत्वा, मनसा सुतं सृजामि, पत्न्या विना।’ ‘एवं मम स्वयम् आत्मा द्वितीयम् आत्मानं जनयिष्यति, प्रजापतिक्रमेण, इव प्रजाः दग्धुम् इच्छन्।’ वरुणः उवाच—उर्वा तपसा युक्ता, यज्ञाग्नौ जघनं स्थापिता, एकेन कुशदर्भेण पुत्रजन्मस्थानं मथितम्। तस्याः जघनं विदार्य, उत्तमः अग्निः उत्पन्नः—स जगति दग्धुम् इच्छन् पुत्रः अभवत्। उर्वायाः जघनं विदार्य, और्वः नाम अग्निः, क्रूरः, त्रिलोकदाहाय उत्सुकः, जातः। जातः सः पिता प्रति विलपन् उवाच—‘तृष्णया पीडितः अस्मि, पितः। लोकं भक्षयामि।’ सः दिवं स्पृशन् ज्वलनरश्मिभिः, दश दिशो व्याप्य, सर्वाणि भूतानि दहन्, प्रलयाग्निवद् वर्धितः। तस्मिन्न् समये ब्रह्मा ऋषिः उर्वां उपगम्य उवाच—‘पुत्रं लोकहिताय संयमय, दया दर्शय।’ ‘हे ऋषे, अहं तस्मै उत्तमं आधारं दास्यामि। एष सत्यम् वचनम्, पुत्र, शृणु श्रेष्ठवक्ता।’ और्वः उवाच—‘धन्योऽस्मि, कृतोऽस्मि, भगवन्, यद् एषा बुद्धिः तव मम पुत्रस्य हिताय दत्ता, परमात्मन्।’ ‘प्रभाते, यदा इच्छितं मिलनं स्यात्, भगवन्, केन हविषा पुत्रः तुष्टिं प्राप्नुयात्?’ ‘कुत्र तस्य वासः? किम् तस्य भोजनम्? भगवन्, तस्य महातेजः तुल्यं जीवनं निश्चितं त्वया।’ ब्रह्मा उवाच—‘समुद्राग्निमुखे तस्य वासः स्यात्। हे ऋषे, मम उत्पत्तिः आपः; एषा अपारजलधिः त्वया सह गच्छतु।’ ‘तत्र सः सदा वसति, जलं हव्यरूपेण पिबति। अतः एषा जलनिधिः वासः च त्वया मुक्तम्।’ ‘अन्ते युगस्य, पुत्र, अहं च एष च, अस्मिन् लोके वर्तिष्यावः, जगत् पुरातनरहितं कृत्वा।’ ‘एष अग्निः प्रलये मया जलं भक्षयितुं नियुक्तः; स सर्वाणि भूतानि दहिष्यति—देवान्, असुरान्, राक्षसान् च।