शक्रः बहुचक्षुष्मान् तैः दैत्यधनुष्कोत्थैः तीक्ष्णबाणैः स्ववज्रेण छित्त्वा, दैत्यसेनायाः भीषणमध्ये प्रविवेश। ततः स दैत्यप्रधानैः सह सर्वान् दैत्याञ् हत्वा, तां महतीं दैत्यसेनां तामसास्त्रजालेन तमसा संवृतां चकार। पुरुहूततेजसा निर्मितेन तेन भीषणतमसा दैत्याः संतप्ताः, न पारस्पर्यं न च स्वस्वयानि वाहनानि विवेक्तुं शेकुः। मोहपाशाद् विमुक्ताः देवश्रेष्ठाः प्रयत्नं कुर्वन्तः, तत्र तमसा संवृतानां दैत्यगणानां शिरांसि चिच्छेदुः। तेन नीलप्रभायुक्तेन तमसा भग्नचेतसः दैत्याः सहसा पतिताः, छिन्नपक्षाः शैलाः इव। दैत्येषु निहतेषु, तद् दैत्यनिकेतनं तमसि निमग्नमिवाभूत्, यथा तेषां देहाः अपि तमःरूपाः जाताः। ततः मायया महद् मोहं निर्मितमग्निमयं तमः, मौरवीतेजसा उत्पन्नं, यद् युगान्तप्रभां वहति, स सृष्टवान्। स मायया निर्मितां तां शक्रकृतां मायां अग्निना दग्ध्वा, दैत्याः सूर्यरूपधारिणः सञ्जज्ञिरे। तेन मौरवीमोहस्पर्शेन दग्धाः देवाः शीतलचन्द्रजलाशयं दिशं प्रापन्न्। और्वाग्निना दग्धाः, मोहितचित्ताः देवाः संतप्ताः शरणं याचन्तः वज्रधारिणं शक्रं प्रापन्न्। सेनायां मोहाभिभूतायां दैत्यैश्च हन्यमानायां, देवेशप्रेरितः वरुणः इदं वचनं प्रोवाच— पूर्वं हे इन्द्र, ब्रह्मर्षेः पुत्रः कठोरं तपः कृतवान्, स ब्रह्मणा तुल्यगुणः तेजस्वी आसीत्। स तपः सूर्यसमतपन्, तेन तपसा अक्षरं जगत् धारयन्, ऋषिगणाः, देवाः, दिव्यर्षयः च तं प्रापन्न्। हिरण्यकशिपुः दैत्याधिपः कदाचित् तं परमतेजसं मुनिं उपससार। तदा ते ब्रह्मर्षयः धर्मयुक्तं वाक्यमूचुः— "भगवन्, ऋषिवंशे एषः कुलः मूलच्छिन्नः। त्वमेव केवलः शिष्यसे, न चान्यः कुलोत्पन्नः; कौमार्येण ब्रह्मचर्यं स्वीकृत्य, तपसा एव तिष्ठसि।" "बहवः ब्राह्मणकुलानि नियमवतः मुनयः एकाकिनः वर्तन्ते, संततिवर्जिताः। सर्वे एवमस्ति चेत्, मम पुत्रेषु किं कारणम्? त्वं च, तपस्विनां श्रेष्ठ, प्रजापतेः समः तेजसा। तस्मात् स्वयमेव सन्ततिं स्थापय, आत्मनैव वर्धस्व; स्वकृतं तेजः स्थापयित्वा, द्वितीयं शरीरं सृज।" एवं ऋषिभिः उक्तः स मुनिः, मनसा आहतः, तान् ऋषिगणान् उपालभ्य वचनमुवाच— "यथा सनातनः धर्मः प्राचीनैः मुनिभिः स्थापितः, तेषां कर्म केवलं ऋषित्वमेव, मूलफलाशनाश्च। ब्रह्मयोनि ब्राह्मणः स्वधर्मे स्थितः, सुसंपन्नं ब्रह्मचर्यं ब्रह्माणमपि चालयति।" "गृहस्थाश्रमवासिनां त्रयो मार्गाः, वने वसतां तु वानप्रस्थो मार्गः। केचित् जलाशनाः, केचित् वायुभक्ष्याः, केचित् दन्तोलूखलाः, केचित् शिलालुञ्चनाः, केचित् पञ्चाग्नितपः। एते तपसि निष्ठिताः, अत्यन्तदुष्करव्रतेषु, ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य, परां गतिं प्रार्थयन्ति।" "ब्रह्मचर्यात् ब्राह्मणस्य ब्राह्मण्यं सिध्यति; एवं ब्रह्मचर्यविदः उच्चस्थानवर्तिनः वदन्ति। धर्मः ब्रह्मचर्ये, तपश्च ब्रह्मचर्ये; ये ब्राह्मणाः ब्रह्मचर्ये स्थिताः, ते स्वर्गे वसन्ति।" "योगं विना न सिधिः, योगं विना न कीर्तिः; लोके ब्रह्मचर्यात् श्रेष्ठः कीर्तिमूलं नास्ति, हे रिपुतापन।" "इन्द्रियग्रामं पञ्चभूतगणं च संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः—किं तपः ततोऽधिकम्?" "शमवर्जितं जटिलत्वं, निश्चयाभावेन व्रतानुष्ठानं, ब्रह्मचर्यवर्जितं जीवनम्—एते त्रयः मिथ्याचाराः कथ्यन्ते।" "कुतः स्त्रियः, कुतः संयोगः, कुतः मनोमोहः? नु च मनसः सृष्टाः प्रजाः ब्रह्मणा निर्मिताः?" "यदि यूयं स्वात्मन्यवस्थिताः तपसा शक्ताः, तर्हि प्रजापतेरिव मनसः पुत्रान् सृजध्वम्।" "मनसा निर्मितं गर्भं तपस्विभिः स्थापनीयम्; न स्त्रीसंयोगेन, न बीजेन—एष व्रतः तपस्विनाम्।" "यः धर्मो नष्ट इति युष्माभिः निर्भयेनोक्तः, स साधुभिः प्रशस्यते, निन्द्यते तु दुष्टैः।" "अहं स्वमन्तरात्मानं मनोमयं तेजस्विनं कृत्वा, स्वदेहात् पतिं पुत्रं सृजिष्यामि, न स्त्रीसंयोगेन।" "एवं स्वयमेव आत्मनः द्वितीयं रूपं प्रजापतेः क्रियया सृजिष्ये, यथा प्रजाः दग्धुमिच्छन् इव।" वरुण उवाच—"ऊर्वा तपसा युक्ता, यज्ञाग्नौ ऊरुणा सह उपवेशिता; एकेन कुशदर्भेण पुत्रजन्मस्थानं मन्थितम्। तस्याः ऊरुं सहसा विदार्य, उत्तमः अग्निः उत्पन्नः—स जगतां दाहकः पुत्रत्वं प्राप। ऊर्वायाः ऊरुं विदार्य, और्वः नाम भीषणः अग्निः जातः, यः त्रीँल्लोकान् दग्धुमिच्छन् अतीव क्रुद्धः। तस्य जन्मसमये, स पुत्रः पितरं करुणया गिरा उवाच— 'पिपासा मां बाधते, पितः। जगत् भक्षयामि।'" एवं स कथा प्रवृत्ता, यथाशास्त्रं, यथावर्णितम्।