दानवाः देवैः सह विविधायुधैः उत्सुकाः संगम्य युद्धाय समागच्छन्। तेषां संग्रामः पर्वतैः पर्वतानि स्पृशन्ति इव अभवत्। तत्र देवासुरैः संयुक्तः अद्भुतः स युद्धः धर्माधर्मसम्पूर्णः, गर्वनम्रतायुक्तः, शोभायमानः आसीत्। ततः शीघ्रगामिभिः अश्वैः, प्रोत्साहितैः गजैः, खड्गहस्तैः सर्वतः आकाशं लङ्घयन्तः युद्धभूमिं प्रविशन्। गदाः समर्पिताः, बाणाः व्याप्ताः, धनुषः निष्कृष्यमाणाः, घोराणि शस्त्राणि समर्पितानि च। तद् युद्धं देवदानवसम्पूर्णं भीष्मं जगति भयावहं, युगान्तविनाशमिव अभवत्। तत्र दानवाः, स्वहस्तात् लोहमुष्टिभिः, मुद्गरैः, पर्वतैः अपि देवान् इन्द्रप्रधानान् युद्धे प्रहारयामासुः। शक्तिमद्भिः दानवैः आहताः, विजयीभिः, देवाः विषण्णमुखाः महतीं क्लेशां युद्धे प्राप्तवन्तः। शस्त्रशूलैः विदारिताः, गदाभिः शिरः विदारितम्, दितिपुत्रैः वक्षः भग्नम्, देवाः रुधिरं स्रवयन्तः भूमौ पतिताः। बाणवृष्ट्या हताः, शस्त्रैः निर्बलिताः, मायायाः प्रवेशेन दानवानां, न चलितुं न कर्तुं शेकुः। दानवैः निर्जीवास्त्रहीनं देवसेना इव प्रोत्थिता, निर्जीववपुषः इव अभवत्। ततः शक्रः, बहुनेत्रः, तेषां दैत्यधनुषः निष्कृष्यमाणान् घोरबाणान् वज्रेण छित्वा, दैत्यसमूहं भीषणं प्रविश्य युद्धे प्रवृत्तः। सर्वान् दैत्यनेत्रान् हत्वा, तां महतीं दैत्यसेनां तमसास्त्रजालैः आवृत्य, अन्धकारे निहितवान्। तेन पुरुहूततेजसा उत्पन्नेन अन्धकारे तैः परस्परं न ज्ञातवान्, न दैत्ययानानि अपि। मायाबन्धनात् विमुक्ताः, उत्तमाः देवाः, प्रयासं कृत्वा, अन्धकारे आवृतान् दैत्यसमूहान् शिरांसि छित्वा। तेन नीलदीप्ततमसा भग्नाः, मूढाः दैत्याः, पर्वताः पक्षच्छिन्नाः इव, तत्र पतिताः। दैत्येषु पराभूतिषु, दैत्यस्थानं अन्तरतमस्सदृशं अभवत्, यथा तेषां देहाः तमःभूताः इव। ततः मया महान् मायां निर्मितवान्, सा कृष्णार्कदीप्तिः, मौर्व्याग्निसम्भूता, युगान्तदीप्तिम् आहरति। शक्रनिर्मितां मायां स मया दग्ध्वा, दैत्याः सूर्यरूपधारिणः तुर्यं युद्धे उत्थिताः। मौर्व्याग्निमायासंयोगात् दीप्तिः, देवाः शीतचन्द्रदिकं, चन्द्रसरोवरं शरणं ययुः। और्व्याग्निना दग्धाः, विमूढचित्ताः, देवाः दग्धाः, शरणं याचन्तः, वज्रधारिणं निवेदितवन्तः। यदा सेना मायया पीडिता, दैत्यैः हन्यमाना, तदा वरुणः, देवाधिपेन प्रेरितः, इदं वचनं अब्रवीत्— "पूर्वं, हे इन्द्र, ब्रह्मर्षिपुत्रः कठोरं तपः कृतवान्, तेजस्वी, ब्रह्मणा तुल्यगुणः। सः तपस्यन्, स्थिरं जगत् तपसा धारयन्, ऋषिगणाः, देवाः, दिव्यर्षयः तं उपगच्छन्। हिरण्यकशिपुः, दैत्याधिपः, तं परमतेजस्विनं ऋषिं उपगच्छत्। तदा ब्रह्मर्षयः धर्मयुक्तं वचनं अब्रुवन्— 'आरे, ऋषिवंशे तव कुटुम्बस्य मूलं छिन्नम्। त्वं एव अवशिष्टः, अनुत्पन्नः, तव वंशे अन्यः नास्ति; बाल्याद् ब्रह्मचर्यव्रतम् उपगृह्य, केवलं तपसा जीवसि।' 'अनेकाः ब्राह्मणवंशाः संयतऋषयः एकाकिनः, पृथक्, अनुत्पन्नाः। सर्वे एते सन्ति, तव पुत्राणां कारणं नास्ति; त्वं तपस्विन्, प्रजापतिसमः। अतः, वंशवृद्धये प्रवर्तस्व, स्वयमेव आत्मनं विस्तारय; तपसा अर्जितं तेजः स्थापय, द्वितीयं शरीरं कुरु।' एवं ऋषिभिः उक्तः, स ऋषिः, मनसि आहतः, तान् ऋषिगणान् निन्दन्, वचनं अब्रवीत्— 'यथा सनातनधर्मः पूर्वऋषिभिः प्रतिष्ठितः, तेषां एकं कर्म ऋषित्वं, मूलफलैः जीविकायाम्। ब्रह्मयोनि ब्राह्मणः, स्वमार्गे स्थितः, साधितं ब्रह्मचर्यं ब्रह्माणं अपि कम्पयति।' 'गृहस्थानां त्रिविधं जीवनमार्गः, वने तु वानप्रस्थमार्गः। कश्चित् जले जीवति, कश्चित् वायौ, कश्चित् दन्तैः कुटति, कश्चित् शिलया पेषयति, कश्चित् पञ्चाग्नितपः।' 'एते, तपस्याम् स्थिताः, कठिनव्रतेषु, ब्रह्मचर्यं अग्रे स्थापयन्तः, परमं पदं इच्छन्ति। ब्रह्मचर्यात् ब्राह्मणस्य ब्राह्मण्यं प्रतिष्ठितम्; एवं ब्रह्मचर्यविदः उच्चे लोके वदन्ति।' 'धर्मः ब्रह्मचर्ये स्थितः, तपः ब्रह्मचर्ये स्थितम्; ये ब्रह्मचर्ये स्थिताः ब्राह्मणाः, स्वर्गे वसन्ति।' 'योगं विना सिद्धिः न, योगं विना कीर्तिः न; लोके ब्रह्मचर्यात् अधिकं कीर्तिमूलं नास्ति, हे शत्रुतापन।' 'यः इन्द्रियसमूहं, पञ्चभूतसमूहं संयम्य, ब्रह्मचर्ये स्थितः—तपः ततो अधिकं नास्ति।' 'जटिलः विनियमः, व्रतानि अनिश्चयः, ब्रह्मचर्यं विना जीवनम्—एते त्रयः कपटत्वं इति प्रसिद्धाः।' इति, संग्रामस्य चरमभागे, देवदानवयुद्धस्य मध्ये, ब्रह्मचर्यस्य महत्त्वं, ऋषिवंशस्य धर्मः, देवाधिपस्य संवादः च प्रतिपादितम्।