यदा स्मृतः स भगवान्, तत्क्षणमेव गरुडः समुपस्थितः तस्य पुरतः स्थितवान्। ततः श्रीकृष्णः शीघ्रं तं वाहनं समारुह्य, प्रियायै सत्याभामायै स्नेहपूर्णं वचनं प्रोवाच। ‘‘सत्ये, मा क्रुध्याः; तव कृते, देवैः स्वपतिना च विरोधं कृत्वा, कल्पवृक्षं तव गृहे स्थापयिष्यामि।’’ ‘‘महाभागे, कल्पवृक्षसम्बन्धे मम अपराधं क्षमस्व।’’ इत्येवम् प्रतिज्ञां कृत्वा, कृष्णः सत्याभामया सह शीघ्रं सुरलोकं जगाम, यत्र इन्द्रः देवाधिपः स्थितः। तत्र, कल्पवृक्षस्य याचनं कृत्वा, भगवान् उत्तरं प्राप्तवान्। इन्द्रः उवाच— ‘‘एष दिव्यः वृक्षः त्वया पृथिव्यां न लभ्यः।’’ तद्वचनात्, कोपितः बलवान् कृष्णः तं वृक्षं मूलात् समूलं समुत्पाट्य, महान् वेगेन तं वाहनं गरुडं उपरि स्थापयामास। तदानीं, पराक्रमी वज्रधारी इन्द्रः, शीघ्रं स्वशस्त्रं उत्तोल्य, गरुडं प्रहारं कृतवान्— ‘‘कल्पवृक्षं त्यज!’’ इत्युक्त्वा। तद्वज्रस्य सम्मानात्, गरुडः शीघ्रं एकं पर्णं विसृज्य, त्वरितं निर्गतः। तस्य वज्रप्रहारात्, त्रीणि पक्षिणि उत्पन्नानि— मयूरः, नीलकण्ठः, चटकः च। कृष्णः, श्यामवर्णः, द्वारावतीं गतः; आगत्य, सत्याभामायाः गृहे कल्पवृक्षं स्थापयामास। तस्मिन्नेव क्षणे, नारदः आगतः, सत्याभामया मह्यं सम्मानितः। सत्याभामा नारदं पप्रच्छ— ‘‘एवं कल्पवृक्षः, एवं च भगवान् तस्य स्वामी। कथं पुनः पुनः जन्मान्तरे तौ लभ्येते? तद् ब्रूहि।’’ नारदः उत्तमर्षिः प्रत्युवाच— ‘‘सत्ये, तुलापुरुषदानात् एतद् लभ्यते।’’ ततः सत्याभामा, कृष्णेन सह कल्पवृक्षं नारदाय दत्तवती, विधिवत् तौ तुलित्वा। नारदः सर्वं समादाय, स्वर्गं जगाम। सूतः उवाच— श्रीपतिं नमस्कृत्य, नारदस्य गमनानन्तरं, सत्याभामा प्रसन्नमुखी वासुदेवं उवाच। ‘‘धन्या अहं, कृतार्था, जीवितं फलितम्; माता-पितरौ मे धन्यौ, जन्मकाले च कारणे च।’’ ‘‘त्रैलोक्ये सर्वासु रम्यतमां मां जन्मदातारौ, त्वदीया षोडशसहस्रेषु पत्निषु प्रिया च अहम्।’’ ‘‘पुरुषोत्तम, कल्पवृक्षं तव सह नारदाय विधिवत् समर्पितवती।’’ ‘‘यः पृथिव्यां एतत् चरित्रं शृणोति, स ज्ञास्यति— कल्पवृक्षः मम गृहे स्थितः।’’ ‘‘त्रैलोक्यनाथस्य श्रीपतिं प्रिया अहं; अतः, मधुसूदन, किमपि त्वां पृच्छितुम् इच्छामि।’’ ‘‘यदि मे प्रसादं कर्तुम् इच्छसि, तद् विस्तारतः वद; श्रुत्वा, आत्महितं पुनः करिष्यामि।’’ ‘‘भगवन्, तव इच्छायाः अनुसारं, त्वत्तः कदापि न वियुज्येयम्।’’ सूतः उवाच— एतद् स्निग्धं वचनं श्रुत्वा, गदाग्रजः सस्मितं अभवत्। सत्याभामायाः हस्तं गृहीत्वा, कल्पवृक्षस्थानं गतः; सेवकान् जनान् च विसर्ज्य, प्रियया सह क्रीडायाम् स्थितः। स्मितं कृत्वा, सत्याम् उद्दिश्य, लोकनाथः स्फुरदङ्गः, प्रीत्यर्थं प्रसन्नमनाः वदति। कृष्णः उवाच— ‘‘त्वत्तः प्रियतरः मम कोऽपि नास्ति, सुन्दरी; षोडशसहस्रस्त्रीषु, त्वं मम प्राणवत् प्रिया।’’ ‘‘तव कृते, देवाधिपं देवांश्च विरोधं कृतवान्; यद् इच्छसि, तत् शृणु, किमपि महान् कार्यम्।’’ ‘‘दुर्लभं वा, कार्यं वा, अनुक्तं वा— यद् पृच्छसि, तत् वक्ष्यामि; यद् मनसि अस्ति, तत् पृच्छ।’’ सत्याभामा उवाच— ‘‘किं दानं, व्रतं, तपः वा मया कृतं, येन मर्त्येषु जातायाम्, तव पत्नी अभवम्?’’ ‘‘सदा तव अर्धाङ्गिनी, गरुडारूढा, इन्द्रादीनां गृहम् सह तव प्रविष्टा।’’ ‘‘अतः, पृच्छामि— किम् पुण्यं कृतम्? पूर्वजन्मनि कः स्वभावः, कस्य कन्या?’’ श्रीकृष्णः उवाच— ‘‘सावधानं शृणु, प्रिये, यद् पुण्यव्रतं पूर्वजन्मनि कृतम्; सर्वं कथयामि।’’ ‘‘कृतयुगान्ते, मायापुर्यां, आत्रेयवंशे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः, वेदवेदाङ्गविद् आसीत्।’’ ‘‘सः अतिथिसत्कारः, अग्निप्रणयी, सूर्यव्रतपरायणः, नित्यं सूर्यपूजकः, सूर्यवत् दीप्तिमान्।’’ ‘‘तस्य गुणवती नाम कन्या, गुणसम्पन्ना, वृद्धा; पुत्राभावे, तां शिष्याय चन्द्राय दत्तवान्।’’ ‘‘सः पुत्रवत् तं शिष्यं मन्यते, शिष्यः पितरं यथा; एकदा तौ कुसदर्भसंग्रहेण वनं गतौ।’’ ‘‘हिमालयपादे विचरन्तौ, तत्र भीषणं राक्षसं आगच्छन्तम् अपश्यताम्।’’ ‘‘भयाकुलौ, पलायितुं अशक्तौ, तेन राक्षसेन मृत्युरूपेण हतौ।’’ ‘‘तथापि, क्षेत्रशुद्ध्या धर्मबलात्, मम पार्षदैः वैकुण्ठं नीतौ, ये मम समीपे स्थिताः।’’ ‘‘यावत् जीवितम्, सूर्यपूजनादि कृतम्; तैः कर्मभिः अहं तुष्टः।’’ ‘‘शैवाः, सौराः, गणेशपूजकाः, वैष्णवाः, शक्त्युपासकाः— सर्वे मम प्राप्त्यर्थं, यथा नद्यः समुद्रं गच्छन्ति।’’ ‘‘अहं पञ्चरूपेण जातः, नामभिः क्रीडामि; यथा देवदत्तः पुत्रादि नामभिः कथ्यते।’’ ‘‘ततः तौ, मम धाम्नि स्थितौ, दिव्ययानारूढौ, सूर्यवत् दीप्तिमन्तौ, मम सदृशरूपौ, दिव्यस्त्रीभिः, चन्दनैः च सुखान् अनुभूतवन्तौ।