सर्वे देवाः, सर्वे लोकाः, मनसः जाताः पुत्राश्च महर्षयः च तत्र सन्निहिताः आसन्। तत्रैव तौ द्वौ असुरश्रेष्ठौ—मधुश्च कैटभश्च—ब्रह्माणं प्रजापतिं संबोधितवन्तौ। तौ दुष्टभावौ युद्धकाङ्क्षिणौ क्रोधसंयुक्तौ विकृतलोचनौ, ब्रह्माणं निर्भयम् अवलोक्य, इत्युक्तवन्तौ—"कः त्वं कमलमध्ये स्थितः शुक्लपट्टधरः चतुर्भुजः? किमर्थं त्वं अस्मान् अवज्ञाय, कामरहितः, तत्र उपविष्टः असि? आगच्छ, युद्धं कुर्यामः; युद्धं ददातु, हे कमलसम्भूत!" "यदा वयं परमैश्वर्यसम्पन्नौ अस्माकं सन्निधौ त्वं समुद्रे स्थितुं न शक्नोषि, तर्हि कः तवात्र सहायकः? केन त्वं नियोजितः?" "कः सृष्टिकर्ता, कः रक्षकः, केन नाम्ना सः विख्यातः?" इत्युक्ते, ब्रह्मा उवाच—"स जगति भगवान् इति ख्यातः, विष्णुः अनन्तवीर्यधारकः। तस्मात् अहं जातः; मां सृष्टिकर्तारं विद्धि।" तदा मधु-कैटभौ ऊचतुः—"नास्ति कश्चित् अस्माभ्यः परः लोके, हे महर्षे।" "अस्माभ्यां समस्तं विश्वं तमसा रजसा च आच्छादितम्; वयं रजस्तमःमयौ ऋषीनपि अतिशयामः। धर्मं सदाचारं च वयं तमसा आच्छादयामः, सर्वेषां देहिनां अजित्यौ; अस्माभ्यां बद्धं जगत् दुस्तरं सर्वयुगे। वयं धनकामनाः, सुखलाभाः, यज्ञाः, सर्ववस्तूनि च; यत्र यत्र सुखं, मदः, लक्ष्मीः, कीर्तिः वा, तत्र वयं। यद् यः कामयते, तत् वयं चिन्तयामः।" तदा ब्रह्मा उवाच—"पूर्वं यदा यूयं संयुक्तौ, तदा पराजितौ। गुणं धर्ममास्थाय अहं सत्त्वे शरणं गतः। यो योगयुक्तचित्तः, परमः अक्षरः, स एव सत्त्वमयः। स एव रजस्तमसोः स्रष्टा, विश्वस्य मूलम्; तस्मात् सत्त्वादयः प्राणीः जायन्ते। स एव वासुदेवः भवद्भ्यां विनाशं करिष्यति। तदा भगवतः शयाने, बहुयोजनविस्तीर्णे सलिले—" "नारायणः स्वमायया बाहोः ब्रह्माणं ससर्ज; तदनन्तरं, बाहुभ्यां आकृष्य, युवां अपि दृढबाहू आकृष्टौ। तदा विमुक्तौ, स्थूलपक्षिवत्, विचरन्तौ; ततः अनन्तं वासुदेवं गतौ। तत्र प्रणम्य, पाद्मनाभं हृषीकेशं युवां नमस्कृत्वा, इत्युक्तवन्तौ—'त्वां जगतः कारणं, एकमेव परमपुरुषं, विद्मः। त्वं अस्माकं च कारणं, बुद्धेः च आदिः, अच्युतदृष्टिः, सत्यम्; तस्माद् त्वां नित्यं विद्मः।'" "तस्मात् भगवन्, त्वां द्रष्टुम् इच्छन्तौ आगतौ; त्वं अच्युतदृष्टिः, जयिनं त्वां नमः।" भगवाँस्तदा उवाच—"किं कारणं मां संबोधयथः, हे असुरश्रेष्ठौ? नष्टायुषोः पुनः जीवितुम् इच्छथः?" तदा मधुकैटभौ ऊचतुः—"भगवन्, यत्र मृत्युः नास्ति, तत्र अस्माकं मृत्युदानं कुरु; तथा, तपस्विन्, तव पुत्रौ भवितुम् इच्छावः।" भगवान् उवाच—"एवं भवेताम्; कलौ आगते एवं भविष्यति; न संशयः, सत्यं वदामि।" तदनन्तरं, ताभ्यां वरं दत्त्वा, स नित्यः विश्वधारकः, देवराजः, तौ रजस्तमोरूपिणौ, अञ्जनसदृशवर्णौ, स्वोरू मध्ये निष्पीड्य, सुराधिपः तौ नाशयामास। ततः ब्रह्मा, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, तस्मिन्कमले स्थितः, उत्तुङ्गबाहुः, महातेजाः, घोरतपसा युक्तः स्थितवान्। स तेजसा स्वीयभासया द्योतमानः, तमः निहन्ता, धर्मात्मा, सहस्रकिरणसूर्यसदृशः, वाक्यं वक्ति स्म। तदा भगवान् अच्युतः नारायणः, महातेजाः, योगेश्वररूपेण, अन्यं रूपं धारयित्वा, तत्र समागतः। कपिलः अपि, सांख्यशास्त्राचार्यः, ब्रह्मपुत्रेषु श्रेष्ठः, महात्मनौ, तत्र सन्निहितौ, ब्रह्माणं उपसृत्य पूजितवन्तौ। तौ उभौ, महाबलौ, परापरविभागविदौ, महर्षिभिः पूजितौ, तत्र ब्रह्माणं अभाषेताम्। ब्रह्मा त्रैलोक्यपूजितः, विश्वस्थितः, भूतानां अधिपतिः, ताभ्यां उक्तः। तयोः वाक्यं श्रुत्वा, तयोः परमं भावं विज्ञाय, ब्रह्मा वेदवचनेन त्रिलोक्यं ससर्ज। स एकं पुत्रं स्वयम् आत्मनः जातं, पृथिव्याः च; तस्मात् पूर्वं मनसा जातः अन्यः। स मनसः जातः पुत्रः, जातमात्रः, ब्रह्माणं उवाच—"भगवन्, किम् आज्ञापयसि, किं सेवां करवानि?" ब्रह्मा उवाच—"यतः त्वं कपिलः, नारायणः च, तस्मात् यत् वदसि तत् कुरु, महाबुद्धे।" एवं ब्रह्मणा उक्तः, स कपिलः उत्थाय, उभयोः सेवानुकूलः, अञ्जलिं कृत्वा, "किं करवाणि?" इति उवाच। भगवान् उवाच—"यत् सत्यम् अक्षरं ब्रह्म, अष्टादशरूपम्, तत् स्मर; परमं सत्यम् अमृतं पदम्।" एतद् वचनं श्रुत्वा, स उत्तरदिशं गतः; तत्र आगत्य, ब्रह्मा ज्ञानचक्षुषा विज्ञानं प्राप्तवान्। तदा ब्रह्मा भगवाञ्, मनसा द्वितीयं लोकं—भुवर्लोकं—ससर्ज दृढनिश्चयः। तदा सः अपि ब्रह्माणं उपगम्य, "किं करवाणि, पितामह?" इति उवाच। स ब्रह्मरसामृतं अनुभवन्, परं पदं प्राप्तः, तयोः पार्श्वे समुपविष्टः। तस्य अपि गच्छतः, भगवान् तृतीयं लोकं ससर्ज, मुक्तिमार्गे निपुणं, सुवर्णसदृशप्रभम्। स अपि धर्मं अनुसृत्य, तयोः सदृशं पदं प्राप्तः; एवं ते त्रयः पुत्राः महात्मनः शम्भोः पदं प्राप्नुवन्।