श्रुत्वा वेदेषु दृष्टान् यज्ञक्रियाविधानांश्च, भगवता तेन विश्वव्यापिना जगतोऽधिष्ठानं वेदविहितं वेदिकां च निर्मितवती। ततः स भगवान्, सूर्यवरुणतेजसा समप्रभः, पर्वतानां नद्यश्च व्यवस्था चकार; यस्य शक्तिः लोके न समा विद्यते। अनुक्रमेण स्वयम्भूः सर्वं सुप्तमिव स्थितं सन् महोदधौ पद्मनिधिं ससर्ज। ततोऽस्य तपसः प्रभावात् मधु नाम महान् दानव उत्पन्नः। तेन सह कैटभः नामान्यः दैत्यः समुत्पन्नः, रजस्तमसोः सम्भूतौ तौ दैत्ययुग्ममभवताम्। तौ बलवन्तौ सर्वमपि वारिधिं विमथ्य, दिव्यरक्ताम्बरधारिणौ, शुक्लदंष्ट्रौ, भीमदर्शनौ बभूवतुः। शिरोमणिकिरीटभूषितौ, दीप्तकङ्कणकटकाङ्गदालङ्कृतौ, ताम्रविस्तृतनेत्रौ, विस्तीर्णवक्षसौ, महाबाहू च तौ। गिरिसमसङ्घट्टिताङ्गौ, चलच्छैलसदृशगमने, नवमेघसदृशवपुषौ, सूर्यसदृशमुखौ च तौ। वलयविटपसङ्घट्टितबाहू, अतिभीषणौ, तयोः पादविक्षेपप्रचालनैः सागरः क्षुभित इवाभवत्। हरिं मधुसूदनं शयानमपि कम्पयन्तौ, तौ पुष्करे सर्वदिशं विचरतः। तत्र तौ योगिनां श्रेष्ठं, परमतेजस्विनं, नारायणाज्ञया सर्वसृष्टिकर्तारं, प्रेक्षेतुः। देवान्, लोकान्, मनसः पुत्रांश्च, मुनिं च तम्, तौ दैत्यश्रेष्ठौ ब्रह्माणं तत्र संबोधितवन्तौ। दुष्टौ युद्धलोभौ कोपसंरक्तलोचनौ तौ प्राहतुः—"त्वं कः, कमलमध्ये स्थितः, श्वेतपगुटिकाधारी चतुर्भुजः?" "मूढभावेन त्वं नः न मन्यसे, तत्र विरमसि निःस्पृहः; आगच्छ युद्धं दत्त्वा, युद्धं समर्पय, हे पद्मसम्भव!" "त्वया अस्माभ्यां पराभूतः, त्वं न समुद्रे स्थातुं शक्नोषि; तव कोऽत्र नियुक्तः, केन वा?" "कः सृष्टिकर्ता, कः रक्षिता, केन नाम्ना सः प्रसिद्धः?" इति। ब्रह्मा उवाच—"स जगति भगवान् विष्णुर्भगवाननन्तवीर्यः।" "तस्मादहं जातः, मां सृष्टिकर्तारं विद्धि।" मधुकैटभौ ऊचतुः—"नास्ति कश्चिदस्माभ्यां परः, हे महर्षे!" "अस्माभ्यां सर्वमिदं तिमिररजसा आच्छन्नं; वयं रजस्तमसोर्विकारौ, ऋषीन्पि वयम् अतिक्रान्ताः।" "धर्माचरणं च नयमावृत्य, सर्वदेहिनां दुरतिक्रम्यौ; अस्माभ्यां बद्धं जगत् सर्वयुगे।" "वयं धनकामौ, सुखलाभौ, यज्ञः, सर्ववस्तूनि च; यत्र सुखं, मदः, लक्ष्मीः, कीर्तिः वा, तत्र वयम्।" "यद् यः काङ्क्षति, तत् सर्वं वयं मन्यामहे।" ब्रह्मा उवाच—"पूर्वं युवां संयुक्तौ दृष्ट्वा, पराजितौ।" "सत्प्रवृत्तिं स्थाप्य, अहं सत्त्वे शरणं गतः; यो योगयुक्तचित्तः, परमोऽविनाशी, स एव सत्त्वमिति।" "यो रजस्तमसोः स्रष्टा, जगदुत्पत्तिकरणं, तस्मात्सत्त्वादिकाः सर्वे प्राणीः जाताः।" "स एव वासुदेवो वां नाशं करिष्यति; तदा भगवान् सुप्ते, बहुयोजनविस्तीर्णे—" "नारायणः स्वमायया ब्रह्माणं बाहोः ससर्ज; तदा बाहुभ्यां आकृष्य, युवां महाबलौ नीतौ।" "तौ मुक्तौ, स्थूलपक्षिसमानौ, विचलितौ; तदा वासुदेवं शाश्वतं गत्वा, वाक्यमब्रूताम्।" "तौ प्रणम्य, पद्मनाभं हृषीकेशं च, जगतः कारणं त्वामेकं पुरुषोत्तममिति विद्मः।" "त्वामेव द्वावपि कारणं, बुद्धिप्रभवं, सत्यदर्शिनं, नित्यत्वमवगच्छावः।" "तस्मात् भगवन्, त्वां द्रष्टुमिच्छावः; त्वं सत्यदृष्टिः, जयिन् युद्धे, नमस्ते।" भगवानुवाच—"कस्मात् मां संबोधथः, दैत्यश्रेष्ठौ? समाप्तायुषौ युवां पुनर्जन्म इच्छथः?" मधुकैटभौ ऊचतुः—"भगवन्, यत्र न कश्चिद् मृतः, तत्र नो मृत्युम् अनुगृहाण; तपस्विन्, तव पुत्रौ भवितुमिच्छावः।" भगवानुवाच—"एवं भवितारौ युवाम्; कलौ सम्प्राप्ते तद् भविष्यति, न संशयः, सत्यमेव वच्मि।" ततः तौ दैत्यश्रेष्ठौ वरदानेन दत्ते, भगवान् अनन्तधारः, देवश्रेष्ठः, तौ रजस्तमसोः विकारौ, कज्जलसदृशवर्णौ, जघने मर्दयामास—देवेश्वरः। ततः ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठः, पद्मे स्थितः, उन्नतबाहुः, दीप्ततेजाः, घोरं तपश्चर्यां चकार। स्वतेजसा दीप्तमानः, तमो नाशयन्, धर्मात्मा स सूर्यसहस्रकरप्रभः प्रकाशमानः वचः प्रोवाच। तदा, अन्यं रूपं धारयन्, अक्षरः भगवान् नारायणः, महातेजाः, तत्र योगाचार्यरूपेण समुपस्थितः। कपिलः च, सांख्यशास्त्राचार्यः, ब्रह्मपुत्रेषु श्रेष्ठः, तत्र उपस्थितः। तौ उभौ महाशक्तियुक्तौ, परापरविभागविदौ, महर्षिभिः पूजितौ, तत्र ब्रह्माणं उपसस्मतुः। तं त्रैलोक्यपूजितं, विशालं, जगदधिष्ठानं, प्राणिनां प्रधानं ब्रह्माणं तौ संबोधितवन्तौ। तयोर्वचः श्रुत्वा, तयोः परं प्रयोजनं ज्ञात्वा, स ब्रह्मा त्रिलोक्यं ससर्ज, यथोक्तं ब्रह्मवेदे। स एकं स्वयम्भूतं पुत्रं च पृथिव्यां ससर्ज; ततोऽन्यं मनसः पूर्वं जातमपि।