भगवान् महर्षिं मारीचं सम्बोध्यैवमुवाच— “भविष्येऽपि सर्वत्र ये यावत्सन्ति द्रष्टव्याः, श्राव्याः, अनुभव्यमानाः च वस्तूनि, तानि सर्वाणि मय्येव सङ्गच्छन्ति। हे मुनिश्रेष्ठ, यद् यत् त्वं पश्यसि, यद् यच्छृणोषि, यच्च लोके अनुभवसि, तत्सर्वं मय्येव स्मर। मया ह्येतद्विश्वं प्रारम्भे सृष्टं, अद्यापि च मां सृष्टिकर्तारं पश्य। सर्वेषु युगेषु, हे मार्कण्डेय, अहं सर्वलोकस्य रक्षिता। एतत् सर्वं तवोक्तं, हे मार्कण्डेय, सम्यग्विजानीयाः। धर्मोपदेशस्य श्रवणेऽपि मम अन्तरात्मनि हर्षोऽभवत्। मम शरीरे ब्रह्मा, देवाः, ऋषयश्च निवसन्ति। माम् एव मूरविनाशिनं व्यक्ताव्यक्तात्मकं विद्धि। अहं एकं अक्षरं, त्र्यक्षरं मन्त्रं, पितामहमपि च। परमं ओंकारं, त्रिवर्गं, परमात्मनः प्रकाशनं—एतत्सर्वं, हे विप्र, प्राचीनपुराणे कीर्तितम्। एवं श्रुत्वा, महर्षिः मार्कण्डेयः श्रीभगवत्पादस्य मुखं प्रविवेश; स च महामुनिः तस्य भगवान्नाभ्यन्तरं प्रविश्य तत्र स्थितः। तत्र स महान् मुनिः, पृथक् स्थित्वा, अक्षरं हंसं शुश्राव; यदक्षरं च नानात्वेन तस्मिन्महासमुद्रे स्थितम्, यत्र चन्द्रसूर्यौ न दृष्टौ। शनेः शनेः स भगवान् हंसाख्यः कालक्रमेण लोकान्सृजन् विचरति; ततो विशुद्धः सन् तपश्चर्यां चकार। स्वकं शरीरं संवृत्य, सलिलसमुत्पन्नपद्मयोनी महात्मा, महाबलश्च, लोकानां सृष्टिं प्रवर्तयामास। स एव विश्वात्मा, महात्मनां सत्त्वमालोक्य, समुद्रान्ते लयमालोचयन्, सूक्ष्मे सलिलपूर्णे व्योमहीने शून्ये जगत्समाप्तौ, भगवान् सलिलेषु प्रविश्य सागरं मन्थयितुम् आरब्धवान्। तदा सलिलान्तरात् सूक्ष्मं विवरं समुत्पन्नम्; तस्मादध्वन्युत्पन्नशब्दात् वातः समजायत। अन्तरङ्गविक्षेपं प्राप्य, स वातः वर्धमानः, वेगेन च बलात् सागरं क्षोभयामास। तस्मिन्समुद्रे मन्थ्यमाने, उद्वेगेन, तस्मात्सलिलात् महान् वैश्वानरः प्रभुः कृष्णपथोऽभवत्। ततः स अग्निः प्रचुरं जलं शोषयामास; सर्वे समुद्राः विदारिताः, व्योम च प्रकटितम्। तस्य तेजसः प्रसूतानि निर्मलानि जलानि, अमृतकल्पानि; विवरात् व्योम, व्योमान्मारुतः उत्पन्नः। ततोऽग्निं समुत्थितं ददर्श, तस्य सृष्ट्यर्थं पितामहः महाभूतप्रकाशकः तदुत्पत्तिं निरीक्ष्य तुष्टः। भूतानि दृष्ट्वा, भगवान् लोकसृष्ट्यर्थं ब्रह्मणः नानात्वं चिन्तयामास। सहस्रं चतुर्वर्णानां युगानां, पृथिव्यां द्विजश्रेष्ठानां, येषां तपसा शुद्धात्मा, तेषां युगचक्रं प्रवर्तते। हरिः परमात्मा इति प्रसिद्धः, येन बहुजन्मसु तपसा आत्मा विशुद्धः; विज्ञानं दृष्ट्वा, स योगिनां योग्यः स्यात्। तम् योगयुक्तं, परमेश्वरं, योगविद् ब्रह्मस्वरूपे प्रतिष्ठापयामास, या जगतः आधारभूता। ततः तस्मिन्महासलिले, महाबलः, अच्युतः हरिः, सर्वेश्वरः, यथाक्रमं जलक्रीडां चकार। तत्रैव, तस्य नाभेः, एकः पद्मः समुत्पन्नः, सहस्रदलः, निर्मलः, सूर्यसङ्काशः, सुवर्णवर्णश्च। स पद्मः, दाहकतेजोमयः, शरदर्कसमप्रभः, शोभायामुत्तमः, सुशोभनपत्रैः महात्मनः शरीरात् विभूषितः। पुलस्त्य उवाच— ततो योगिनां श्रेष्ठात्, स भगवान् सर्वलोकस्रष्टारं ब्रह्माणं सर्वतोमुखं ससर्ज। तस्मिन् सुवर्णपद्मे, योजनेषु बहुषु विस्तीर्णे, सर्वतेजसां गुणैः पूर्णे, भूमिलक्षणैः परिवृतम्। स पद्मः, यः पूर्वमासीत्, स परमं पृथिव्याः रूपं इति कथ्यते, स च नारायणात् समुत्पन्न इति महर्षयः वदन्ति। स एव पद्मः रसाख्यया पृथिव्याः रूपेण ख्यातः; तस्य पद्मस्य मुख्याः तन्तवः दिव्यगिरयः कथ्यन्ते। तेषु हिमवाञ्श्च, नीलः, मेरुः, निषधः, कैलासः, शृङ्गवाञ्च, तथा गन्धमादनः पर्वतः। त्रिशिखरः पुण्यः, मन्दरः रम्यः, पिञ्जरः श्रेष्ठः, विन्ध्यश्च पर्वतः। एते सिद्धगणानां, महात्मनाम्, धर्मशीलानां च वासस्थानानि, सर्वकामफलप्रदानी। एषु मध्ये जम्बूद्वीपः नाम द्वीपः स्थितः, यत्र यज्ञकर्माणि क्रियन्ते। एतेभ्यः पर्वतेभ्यो दिव्यं जलं प्रवहति, शतशः तीर्थानि सरांसि च सर्वत्र समुत्पद्यन्ते। सर्वेऽपि पद्मतन्तवः, सर्वत्र विस्तीर्णाः, पृथिव्यां नानाविधानि पर्वतगणाः सञ्जाता इति कथ्यन्ते। बहवः पद्मपत्राणि, हे राजन्, दुर्गमाः पर्वतसमाकीर्णाः म्लेच्छभूमयः कथ्यन्ते। ये अधः पत्राणि, तानि पृथक् दैत्य-दानव-नागानां निवासस्थानानि इति राजन्। एतेषु मध्ये रसातलदेशः स्थितः, यत्र पापकर्मिणः नराः निमज्जन्ति इति श्रूयते। चतुर्दिक् चत्वारि सलिलाशयानि परिगण्यन्ते; एवं, हे पद्मसम्भव, पृथिवी नारायणस्य हेतोः समुत्पन्ना। तस्मात् तस्याः प्रादुर्भावः पुष्कराख्यया प्रसिद्धः; अत एव, यज्ञे, प्राचीनैः मुनिभिः तद्वदनाम्ना कथ्यते।