एवं महर्षिर् मार्कण्डेयः कोपसम्भ्रान्तचित्तः स्वस्य प्रति देवतानामपि अप्रसङ्गमाचरणं न उचितमिति मनसि चिन्तयन्, ब्रह्मापि तं दीर्घायुषं स्नेहपूर्वकं वदतीति स्मरत्। सः कः नाम अद्य दुःसहं तपः सम्प्राप्य माम् एव मार्कण्डेयमिति आह्वयेत्, मम मृत्युम् अपि द्रष्टुम् इच्छेत्, यथा मम आयुः समाप्यते इति? एवं क्रुद्धः स महर्षिः वाक्यम् उवाच। तदा भगवान् मधुसूदनः पुनः तम् इत्युवाच— भगवान् उवाच— "वत्स, अहम् तव पिता, हृषीकेशः, तवाचार्यः च; अहम् प्राचीनः प्राणदातृ, मम समीपम् आगन्तुम् किमर्थं त्वं न इच्छसि?" तव पितरं महर्षिम् अङ्गिरसं पुत्रकामः सन् प्रथमतः माम् आराधयत्, घोरं तपः समाचरन्। तम् एवं तपसा युक्तं, देवानाम् मध्ये परमतेजसा दीप्तं दृष्ट्वा, अहम् एव तव पितरं पुत्रं त्वां महर्षिम् अनन्तवीर्यं ददौम्। कोऽन्यः योगिना आत्मानं परात्मन्येकत्वेन स्थितेन, त्वां एकस्मिन्महासमुद्रे योगबलात् क्रीडन्तं द्रष्टुं समर्थः स्यात्? एवं भगवतः वचनं श्रुत्वा, मार्कण्डेयः महातपाः हृष्टहृदयः विस्मयविस्तृतलोचनः, हस्तौ शिरसि कृत्वा, स्वनामगोत्रं कीर्तयन्, दीर्घायुष्मान् लोके पूजितः, भगवन्तं भक्त्या प्रणम्य, सप्रणामं वाक्यम् उवाच— "भगवन्, तवैतदाश्चर्यम् अहं सत्येन ज्ञातुम् इच्छामि—कथं त्वं एकसमुद्रमध्ये स्थितः बालरूपेण दृश्यसे? च केन नाम्ना त्वं लोके प्रसिद्धः? चिन्तयामि—त्वां विना अन्यः कः इदृशः स्थितुं समर्थः?" भगवान् उवाच— "ब्रह्मन्, अहम् नारायणः, सर्वभूतविनाशकः; सहस्रशिरा, सहस्रमुखः, सहस्रपादः। अहम् सूर्यवर्णः पुरुषः, मुखे ब्रह्मपूर्णः; अग्निः, सप्तसप्तिसमन्वितः हविराहारकः। अहम् इन्द्रस्थानं शक्रः, ऋतूनां वर्षः, योगिनां संख्यः, युगान्ते कालचक्रः च। अहम् सर्वभूतानि, सर्वदेवाः अपि; सर्पेषु शेषः, पक्षिषु गरुडः। सर्वभूतानां कालरूपः मृत्युः, धर्मः, आश्रमवासिनां तपश्च। अहम् दया, उत्तमा गुणः; क्षीरसमुद्रः, महाजलनिधिः; यत् सत्यम्, तत् अहमेव, प्रजापतिः च। अहम् संख्यायोगः, परमं पदम्, यज्ञः, क्रतुः, ज्ञानाधिपः च। अहम् तेजः, वायुः, पृथिवी, आपः; आकाशः, समुद्राः, नक्षत्राणि, दशदिक् च। अहम् वर्षा, सोमः, मेघः, सूर्यः; सनातनः, परमः, परायणम् अपि। भविष्यति यत् किञ्चिदपि, सर्वत्र अहम् एव; यत् पश्यसि, यत् शृणोषि, मुनिवर, यच्चानुभवसि लोके, तद् सर्वं मय्येव स्मर। जगत् मया प्रारब्धम्, अद्यापि मां सृष्टिकर्तारं पश्य। प्रतियुगे अहम् एव जगत् रक्षामि; एतत् सर्वं त्वया उक्तं, मार्कण्डेय, सम्यक् विज्ञेयम्। धर्मशास्त्रस्य श्रवणे अपि अहम् अन्तः आनन्दम् अनुभवान्; मम शरीरे ब्रह्मा, देवाः, ऋषयः च वसन्ति। मां मुरारिम् अव्यक्तव्यक्तैक्यरूपम् विद्धि; अहम् अक्षरं एकं, त्र्यक्षरं मन्त्रं, पितामहं च। परमं ॐ, त्रिविधं पुरुषार्थं, आत्मप्रकाशनं—एतत् सर्वं, विप्र, प्राचीनपुराणेषु कीर्तितम्। एवं भगवतः वचनानन्तरं, महर्षिः मार्कण्डेयः भगवतः मुखं प्रविश्य, तदनन्तरं तस्य उदरं प्रविवेश। तत्र सः पृथक् स्थित्वा, अक्षरं हंसं श्रुतवान्; यत् अक्षरं, तद् बहुधा तस्मिन्महासमुद्रे आश्रयं लब्धम्, यत्र चन्द्रसूर्यौ अदृश्यौ। शनैः सञ्चरन् स हंसाख्यः भगवान् कालक्रमेण लोकान् सृजन् विचरति; ततः शुद्धः सन् तपश्चकार। स्वशरीरं संवृत्य, जलसम्भूतपद्मसमुद्भवः स महात्मा प्रबलः मृत्युलोकं सृष्टवान्। स जगत्तत्त्वं चिन्तयन्, महाभूतानां स्थितिं विमृश्य, समुद्रान्ते प्रलयं विचिन्तयामास। सूक्ष्मे जलपूर्णे व्योमशून्ये प्रलयं गच्छति लोके, भगवान् जलानि प्रविश्य, समुद्रं मन्थयितुम् आरब्धवान्। तदा जलान्तरात् सूक्ष्मं विवरं जातम्; तस्मात् शब्दानुगुणं वातः उत्पन्नः। अन्तरङ्गे कम्पं लब्ध्वा, स वायुः वर्धितः; वेगेन बलवता स वायुः समुद्रं व्यथयामास। समुद्रः मन्थ्यमानः संक्षोभं प्राप्तः, तस्मात् जलात् महावैश्वानरः प्रभुः कृष्णपन्था समुत्थितः। तदा स अग्निः जलान् शोषयामास; सर्वे समुद्राः छिद्रिताः, नभः प्रकटितम्। तस्य तेजसा उत्पन्नानि शुद्धजलानि अमृतकल्पानि; विवरात् आकाशः, तस्माद् वायुः उत्पन्नः। तदा संस्पर्शजन्यं वह्निं दृष्ट्वा, पितामहः महाभूतप्रकाशकः तस्य मूलं ददर्श। तानि भूतानि दृष्ट्वा, लोकसृष्ट्यर्थं भगवाँस्तदनन्तरं ब्रह्मणः विविधं जन्म चिन्तयामास। एवं सहस्राणि चतुर्वर्ण्युगानां, यानि पृथिव्यां द्विजश्रेष्ठानां तपसा विशुद्धात्मनां, तानि परिगण्यानुक्रमेण प्रवर्तन्ते।