मर्कण्डेयः सर्वतः तमसि आवृतं जगत् अपश्यत्। तस्य अन्तः प्रबलभीतिः आत्मनः प्राणभयम् च उत्पन्नम्। तं भगवत्साक्षात्कारात् प्रमुदितं परमाश्चर्येण पूर्णं चकार। तथापि, अच्युतात्मा मर्कण्डेयः संशयं प्राप। सः चिन्तयामास—कच्चित् मनसो भ्रमः, उत स्वप्नदर्शनमिदम्? नूनं एतयोः किञ्चिदवस्थायाम् अहं स्थितः। किन्तु, इदं न स्वप्नः, यतः यथार्थेन संबद्धम्; यत् सत्यम्, तत् युक्तम्। चन्द्रसूर्यवायुपर्वतान् पृथिवीं च सर्वं अदृश्यत्। किं नामेदं जगत्? इति चिन्तयन् शोकवशं गतः। तत्र सः पर्वतकल्पं महान्तं पुरुषं शयानं अपश्यत्। सः जलमध्ये निमग्नः, मेघ इव सागरे, तेजसा स्फुरन्, चन्द्रसूर्यौ अपि प्रकाशयन् आसीत्। सागरसमगम्भीरः, महाशक्त्या दीप्तः, सः विस्मितः चिन्तयामास—कः त्वम्, यः देवदर्शनाय आगतः? ततः पूर्ववत् मुनिः पुनः गर्भे प्रविष्टः। विस्मयान्वितः मर्कण्डेयः गर्भं पुनः प्रविवेश। पुनश्च, स्वप्नसदृशं तद् दर्शनं विज्ञाय, सः यथापूर्वं पृथिवीं वनं च विचचार। तत्र विविधाः आश्रमाः पवित्रतीर्थानि च दृष्टानि, यत्र स्रष्टारः स्वकर्मसिद्धाः, आचार्येभ्यः सम्यग्दक्षिणाः दत्ताः। द्विजातिभिः सह शतशः यज्ञकर्माणि दिव्ये गर्भे दृष्टानि; सर्वे वर्णाः ब्राह्मणमुख्याः सदाचारस्थिताः। चतुराश्रमाः अपि यथापूर्वं दृष्टाः; एवं मर्कण्डेयः शताधिकवर्षाणि विचरन् अवसत्। पृथिवीं सर्वां विचरन्, तां गर्भे एव दृष्टवान्; ततः कालेन पुनः गर्भात् निर्गतः। वटपत्रे शयानं बालकमेकं दृष्टवान्, तत्रैवैकमपि सागरे तमसा आवृतम्। तस्मिन्नपि लोके, यत्र क्रीडा अप्रकटिता, सर्वे प्राणिनः अदृश्याः, सः मुनिः विस्मयकुतूहलयुतः अपश्यत्। तं तेजस्विनं बालकं सूर्यसमानम् अपश्यन्, सः निरीक्षितुं न शशाक; सलिलस्य समीपे एकाकी स्थित्वा चिन्तयामास। इदं यद् पूर्वं दृष्टं, इति सन्देहेन, तत्तद् भगवन्मायाम् इति मत्वा, मर्कण्डेयः विस्मयान्वितः सलिलगम्भीरे शयामास। ततः पूर्ववत् सः समीपं द्रष्टुं गतः, भीतदृष्टिः; भगवाञ्छ्रीमान् तम् उवाच—"स्वागतम्, वत्स।" भगवान् परमात्मा मेघनिनादसमस्वरेण प्रोवाच—"मर्कण्डेय, मा भैः, मम समीपं आगच्छ।" मर्कण्डेयः उवाच—"कः माम् नाम्ना आह्वयति, अवमानपूर्वकम्, मम दिव्यं सहस्रवर्षायुः अपहसन्? एषा वृत्तिः न युक्ता, अपि च देवानामपि मध्ये; स्वयं ब्रह्मा स्नेहेन माम् दीर्घायुषं वदति। कः घोरतपसा संपन्नः माम् मर्कण्डेयम् आह्वयति, अद्य मम मृत्युम् इच्छन्, इव मम आयुः समाप्तम्?" एवं कोपविस्फारितः महर्षिः मर्कण्डेयः उवाच; ततः भगवान् मधुसूदनः पुनः तम् उवाच। श्रीभगवान् उवाच—"अहं तव पिता, वत्स, हृषीकेशः, तव गुरुश्च; अहं प्राचीनः प्राणदः; किमर्थं मम समीपं न आगच्छसि?" "पुत्रकामेन तव पिता महर्षिः अङ्गिराः माम् प्रथमतः तपसा आराधयत्। तं घोरतपसा युक्तं, देवानां मध्ये परमतेजसा दीप्तम् दृष्ट्वा, अहं तुभ्यं तं पुत्रत्वेन अददाम्, महर्षिं अनन्तवीर्यम्।" "कः अन्यः योगिना आत्मन्यात्मनः एकत्वं प्राप्तः विना, एकस्मिन्सागरे योगबलात् चरन्तं त्वां द्रष्टुं समर्थः?" ततः मर्कण्डेयः महामुनिः हृष्टहृदयः, विस्फारितनेत्रः, नमस्कृत्य कृताञ्जलिः शिरसि, स्वनामगोत्रं प्रोक्त्वा, दीर्घायुषं लोके पूजितं, भक्त्या भगवन्तम् प्रणमामास। सः उवाच—"यथार्थतः तव एषा माया ज्ञातुं इच्छामि, अनघ; कथं एकस्मिन्सागरे स्थितः बालरूपेण दृश्यसे?" "किं नाम्ना त्वं लोके विख्यातः? चिन्तयामि—त्वं विना अन्यः कोऽपि एवं स्थितुं समर्थः?" भगवान् उवाच—"नारायणोऽहं, ब्राह्मण, सर्वभूतविनाशकः; सहस्रशिराः सहस्रमुखः सहस्रपादः।" "अहं सूर्यसङ्काशः पुरुषः, ब्रह्मणा मुखं पूर्णः; अग्निर्हव्योऽहं सप्तसप्तिसमायुतः।" "इन्द्रस्थानं शक्रः, ऋतूनां संवत्सरः, योगिनां संख्यः, युगान्ते चक्रः।" "सर्वभूतानि च सर्वे देवाः मयैव; सर्पेषु शेषः, पक्षिणां गरुडः।" "सर्वेषां प्राणिनां मृत्युर्हं कालः, धर्मोऽहं तपश्च आश्रमवासिनाम्।" "अहं दया, उत्तमा धर्मः; क्षीरसागरः, महाजलनिधिः; यत् परं सत्यम्, तदेवाहं, प्रजापतिः।" "अहं संख्यायोगः, परमं पदं, यज्ञः क्रतुः, विज्ञानाधिपः।" "अहं तेजः, वायुः, भूमिः, आपः, आकाशं, सागराः, नक्षत्राणि, दिशः च।" "अहं वृष्टिः, सोमः, मेघः, सूर्यः; अहं सनातनः, परः, परमाश्रयः।" एवं मर्कण्डेयस्य अद्भुतदर्शनं, तस्य संशयः, भगवतः स्वयम् आविर्भावः, तस्य तत्त्वोपदेशः च प्रवृत्तः।