सर्वे ब्राह्मणाः, ब्राह्मणः, चांशिन्, स्तोतारः, तथा मैथ्रावरुणः प्रतिष्टातारः च भगवतः शरीरात् उत्पन्नाः। उदरात् प्रतिहार्तृः, पोतृः, तथा हस्ताभ्याम् अग्नीध्रः याज्ञिकः उन्नेतारः च प्रकटिताः। जंघाभ्याम् अच्छावाकः, सामगः सुब्रह्मण्यः च उत्पन्नः। एवं भगवान् लोकनाथः षोडश ऋत्विजः सृजति स्म। स्वयंभूः सर्वयज्ञेषु श्रेष्ठान् ऋत्विजः निर्मितवान्। ततः योगिश्रेष्ठः यज्ञनामकः पुरुषः प्रकटितः। तथा सर्वे वेदाः, वेदाङ्गानि, उपनिषदः, कर्माणि च, तस्य एकस्मिन्समुद्रे शयनस्य कालोऽपि, अद्भुतं प्राचीनं रूपं आसीत्। तदा शृणु, मुनिश्रेष्ठः मार्कण्डेयः कौतूहलात् भगवत् द्वारा निगीर्यः तस्य उदरे वासं कृतवान्। स महातेजस्वी, सहस्रवर्षायुः, तीर्थेषु विचरन्, पवित्रभूमीं भ्रमति स्म। स पवित्राश्रमाणि, देवस्थानानि, विविधानि अद्भुतानि देशानि, राज्यानि, पुरातनस्थलानि च अपश्यत्। तपसा शान्ताः, शुद्धाः, जपहोमपरायणाः स्मृताः; ततः मार्कण्डेयः शनैः मुखात् निर्गतः। निर्गच्छन्, दैवीमायया आत्मानं नाजानात्; उदरात् निष्क्रान्तः, एकं समुद्रं जगत् च अपश्यत्। सर्वं तमसा आच्छादितं दृष्ट्वा, तीव्रभीतिर्जीवितस्य चिन्ता च अभवत्। देवदर्शनात् हर्षितः, परमाश्चर्येण पूरितः, अव्यभिचारात्मा मार्कण्डेयः संशयमापन्नः। 'किं मनसो भ्रमः? अथवा स्वप्नं अनुभवामि? एतयोः किञ्चित् अवस्थाः मम घटते।' इति चिन्तयामास। 'न स्वप्नः, यथार्थेन संबद्धः; यथार्थं युक्तम्। चन्द्रसूर्यवायुपर्वतभूमिः सर्वे लीनाः।' 'कस्य जगत् इदं?' इति विषादेन अभिभूतः, विशालं पर्वतसदृशं शयानं पुरुषं अपश्यत्। जलमग्नः, मेघवत् समुद्रे, तेजसा दीप्तः, चन्द्रसूर्यौ प्रकाशयन्। समुद्रगम्भीरः, महातेजसा दीप्तः, आश्चर्येण विचारयन्, 'कः त्वं, भगवदर्शनाय आगतः?' इति स विचिन्तयामास। ततः पुनः यथापूर्वं, ऋषिः गर्भे पुनः प्रविष्टः। आश्चर्येण पूर्णः मार्कण्डेयः गर्भं पुनः प्रविष्टवान्। पुनः स्वप्नसदृशं दृष्ट्वा, भूमिं वनं च यथापूर्वं विचरन्। विविधाश्रमाणि, तीर्थानि, पवित्रजलानि, याज्ञिकाः, गुरुभ्यः दानं कृतवन्तः अपश्यत्। शतशः यज्ञकर्माणि द्विजैः दिव्यगर्भे कृतानि अपश्यत्; सर्ववर्णाः, ब्राह्मणपूर्वकाः, सदाचारस्थिताः। चतुराश्रमाः यथापूर्वं दृष्टाः; एवं विद्वान् मार्कण्डेयः शताधिकं वर्षं व्यतीतवान्। सर्वां भूमिं विचरन्, तां गर्भे दृष्टवान्; ततः काले पुनः गर्भात् निर्गतः। वटशाखायां शयानं बालं अपश्यत्, एकं समुद्रं च सर्वत्र तिमिराच्छन्नम्। क्रीडायाः अनवस्थिते, सर्वे प्राणीगणाः अनुपस्थिते, ऋषिः आश्चर्यकौतूहलेन विलोकयामास। सूर्यसदृशं बालं दृष्ट्वा, स न सहितुं शक्तः; जलान्ते एकाकी स्थित्वा चिन्तयामास। 'एतद् यथापूर्वं दृष्टं,' इति भगवतो मायां शङ्कयन्, मार्कण्डेयः आश्चर्येण गम्भीरजले शयानः। ततः यथापूर्वं, स दृष्टुम् अभ्यगच्छत्, भीतनेत्रः; भगवान् तम् उवाच—'स्वागतम्, बालक।' परमात्मा मेघनिनादेन वदन्—'मार्कण्डेय, मा भैः। मम समीपं आगच्छ।' मार्कण्डेयः उवाच—'कः नाम्ना माम् आह्वयति, अवमानं कृत्वा, मम दिव्यं सहस्रवर्षायुः अपहसति?' 'एवं आचारः देवेष्वपि न युक्तः; ब्रह्मा अपि स्नेहेन मम दीर्घायुष्यम् घोषयति।' 'कः घोरं तपः कृत्वा, माम् मार्कण्डेयम् आह्वयति, अद्य मम मृत्युम् द्रष्टुम् इच्छति, जीवितं यथा नष्टम्?' इत्येवम् कोपात् व्याकुलः मार्कण्डेयः अब्रवीत्; ततः भगवान् मधुसूदनः पुनः उक्तवान्। भगवान् उवाच—'अहं तव पिता, बालक, हृषीकेशः, तव गुरु; अहं पुरातनः जीवनदाता—किम् मम समीपं न आगच्छसि?' पुत्रकामनया तव पिता, मुनिः अङ्गिराः, प्रथमं मां तपसा उपासितवान्। तं घोरं तपः कुर्वन्तं, देवेषु परमतेजसा दीप्तं दृष्ट्वा, तव पिता अङ्गिरसे अहं त्वां पुत्ररूपेण दत्तवान्, महातेजस्विनं महर्षिं। अन्यः कः योगिना आत्मा परमात्मना एकीकृतः, समुद्रमध्ये योगबलात् विहरन्तं त्वाम् द्रष्टुं समर्थः? ततः मार्कण्डेयः महातपस्वी, हर्षितहृदयः, विस्तृतनेत्रः, शिरसि कृताञ्जलिः, नामगोत्रं उक्त्वा, दीर्घायुः, लोकसम्मानितः, भगवतः भक्त्या प्रणामं कृतवान्। मार्कण्डेयः उवाच—'भगवन्, तव मायाम् यथार्थतया ज्ञातुम् इच्छामि। कथम्, एकस्मिन्समुद्रे स्थितः, बालरूपेण प्रकटितः?