न कश्चन कदापि तदव्यक्तं वा व्यक्तं वा वेदितुं शक्नोति; कोऽयं पुरुषः, कः स योगः, कः स योगधारीति कस्यापि बोधे न सम्भवति। न पृष्ठतः, न परितः, न पार्श्वयोः, नापि पुरतः कश्चन तं पश्येत; स देवश्रेष्ठः केवलं दृश्यते। स भगवान् आकाशं पृथिवीं वायुमापः तेजः प्रजापतिं लोकधारिणं देवेशं पितरं वेदायतनं मुनिं स्वामिनं च संयोज्य, तान् सम्यक् व्यवस्थित्य, विश्रामस्थानं सृजति स्म। यदा जगत् एकमिव सागरतां प्राप्तं, तदा स महातेजस्वी भगवान् जलैः पृथिवीं व्याप्त्वा शेषे स्थितः; तत्र हंसः नारायणः एव। तमसि महति, विस्तीर्णे सागरे, पद्मनाभो दीर्घबाहुः स अक्षरं ब्रह्म वेदवित् जानाति। स भगवान् स्वस्वरूपेण तमसा संवृतः, सात्त्विकं मनः गृहित्वा, यत्र तद्रूपं प्रतिष्ठितम्। एवं परं ज्ञानं यथातथ्यं ब्रह्मणे दत्तम्; उपनिषत्सु यद् स्मृतं रहस्यं तत् प्रकटितम्। यज्ञः पुरुष इति कथ्यते; यः कश्चन 'पुरुष' इति कथ्यते, स एव परमः पुरुषः। ये च ब्राह्मणाः यजन्ति, ये च ऋत्विजः, ते सर्वे पूर्वं तस्यैव मुखेभ्यः उत्पन्नाः स्म। प्रथमात् मुखात् ब्राह्मणम्, उद्गातारं, सामगं, होतारं, तथा बाहुभ्यः अध्वर्युं च ससर्ज। ब्राह्मणं, ब्राह्मणं, चांशिनं, सर्वान् स्तोतॄन्, च जननाङ्गात् मैत्रावरुणं प्रतिस्थातारं च ससर्ज। उदरात् प्रतिहार्तारं पौतारं च, हस्ताभ्यां अग्नीध्रं याज्ञिकं उन्नेतारं च। ऊरुभ्यां अच्छावाकं सामगं सुभ्राण्यं च; एवं भगवानेष लोकनाथः एतान् षोडश ससर्ज। स्वयंभूः सर्वयज्ञानां परमऋत्विजः ससर्ज; तदा महायोगी यज्ञाख्यः पुरुषः तत्रासीत्। एवं सर्वे वेदाः सहाङ्गैः, उपनिषदः, क्रियाश्च, तस्मिन् एकस्मिन्न् सागरे शयाने, यथापूर्वं, आसन्। तदा मुनिः मार्कण्डेयः कौतूहलात् भगवता निगीर्णः तस्य उदरे निवसति स्म। स महातेजाः सहस्रवर्षायुष्मान् तीर्थेषु विचरन् पावनानि स्थलानि प्राप्नोति स्म। स पवित्राश्रमान्, देवायतनानि, विविधानि अद्भुतानि देशराज्यपुराणानि च अपश्यत्। ते जपहोमनिष्ठाः शान्ताः तपसा विशुद्धाः स्मारिताः; ततः शनैः मार्कण्डेयः तस्य मुखात् निर्गतः। निर्गच्छन्, दिव्यया मायया, स्वमात्मानं न तु वेद; उदरात् निर्गत्य एकस्मिन्नेव सागरे जगदपश्यत्। सर्वतोऽन्धकारेण आच्छादितं जगत् दृष्ट्वा, तस्य जीविते महद्भयं शोकश्च समुत्पन्नः। देवदर्शनात् परमानन्दितः, स आश्चर्येण पूर्णः, स निश्श्रेयसं आत्मानं संशयमगमत्। 'किं मनसो भ्रमोऽयं? उत स्वप्नोऽहं अनुभवामि? एतयोः किमपि वस्तुतः मम घटते' इति चिन्तयामास। 'नायं स्वप्नः, यतः सत्त्वेन संबद्धः; यत् सत्यम्, तत् उचितम्; चन्द्रसूर्यवायुपर्वतानि पृथिवी च नष्टानि' इति। 'किमेतद् जगत्?' इति शोकितः, स एकं सुप्तं पुरुषं पर्वतसमं अपश्यत्। स जलमग्नः, निमग्नः, मेघ इव सागरे, तेजसा दीप्तमानः, चन्द्रसूर्यौ प्रकाशयन्। स सागरसमः, महातेजसा दीप्तः, आश्चर्येण चिन्तितवान्—'कोऽसि त्वं यः इह देवदर्शनाय आगतः?' ततः पूर्ववत् स मुनिः पुनरपि गर्भे प्रविष्टः; मार्कण्डेयः विस्मितः पुनः गर्भं प्रविष्टवान्। पुनश्च, स्वप्नकल्पं तद् विज्ञाय, पृथिवीं वनं च यथापूर्वं विचचार। स विविधाश्रमतीर्थानि पवित्रजलानि, याजमानान् च कृतयज्ञान्, आचार्येभ्यः दक्षिणादातॄन् अपश्यत्। दिव्यगर्भे द्विजातिभिः कृतशतान्य् यज्ञान् अपश्यत्; सर्वे वर्णाः ब्राह्मणैः नेतृत्वेन सदाचारस्थिताः। चतुर्वर्ण्यं, चतुराश्रमं, यथापूर्वं सः अपश्यत्; एवं सौम्यः मार्कण्डेयः शताधिकं वर्षशतम् अतीत्य विचचार। पृथिवीं परिसञ्चरन्, सर्वं तद्गर्भे अपश्यत्; ततः कालेन पुनः सः गर्भात् निर्गतः। स वटपत्रे शयानं बालकं अपश्यत्, एकस्मिन्नेव सागरे च सर्वतः तिमिरेण आच्छन्नम्। तत्र क्रीडायाः अव्यक्ते, सर्वेषां प्राणिनां अभावे, स मुनिः विस्मयकौतूहलयुक्तः अपश्यत्। स बालकं सूर्यसमप्रभं निरीक्षितुं न शशाक; एकाकी जले स्थित्वा चिन्तयामास। 'एतद् यद् पूर्वं दृष्टं मया,' इति देवमायां शङ्कमानः, मार्कण्डेयः विस्मितः, गम्भीरे जले शयामास। ततः पूर्ववत् समीपं गन्तुं प्रचक्रमे, भीतदृष्टिः; तदा भगवानेव तम् अवदत्—'स्वागतं वत्स।' स परपुरुषः मेघगम्भीरया वाचा प्रोवाच—'मार्कण्डेय, मा भैः, मम समीपं आगच्छ।' मार्कण्डेय उवाच—'को मां नाम्ना आह्वयति, अवज्ञया मां प्रत्याचष्टे, मम दिव्यं सहस्रवर्षायुः वयः च लंघयति?