तेषां विलयात् अग्निर्जज्ञे, शतधा दीप्तिमान्, सर्वं विश्वं दहन्, स एव संहारकालाग्निः अभवत्। पर्वताः, वृक्षाः, गुल्माः, लता, वल्कलाः, तृणानि, दिव्यप्रासादाः, पुरातनानि विविधानि निर्माणानि च—यावन्ति आश्रयस्थानानि तानि सर्वाणि तेन सम्यक् दग्धानि। सर्वं भस्मीकृत्य, लोकगुरुः, परमाचार्यः, लोकान् विनाशयामास। स कालान्ते उत्पन्नं सत्त्वं धारयन्, सहस्रगुण वर्षः, महान् कृष्णमेघः अभवत्। दिव्यजलैः पृथिवीं तर्पयामास; ततः क्षीरसदृशं मधुरं परमं जलं ददौ। शुद्धेन शीतलजलस्य स्पर्शात् पृथिवी शान्तिम् प्राप्तवती; तेन जलस्य संस्पर्शात् सा पृथिवी क्षीरवत् अभवत्। ततः सा पृथिवी एकः समुद्रः अभवत्, सर्वजीवविहीनः; महानात्मानः अपि तं अनन्तवीर्यं प्रभुं प्रविशन्ति। सूर्यः, वायुः, आकाशः लीनाः, सूक्ष्मलोकः गुह्यः, स स्वबलात् समुद्रान् शोषयामास, देहधारिणः सह। एवं सर्वं दग्ध्वा, संकुच्य च, स नित्यः एकाकी शयनं याय। प्राचीनरूपं धृत्वा, अनन्तबलः विश्राम्यति। स योगी, जलनिधौ शयनं कृत्वा, बहुशताब्दानि योगाभ्यासं अकरोत्। न कश्चित् अप्रकटं वा प्रकटं वा जानाति; कः एषः पुरुषः, किम् एष योगः, कः योगधारी? न पश्चात्, न पार्श्वे, न अग्रे, न अन्यत्र, कश्चित् तं पश्यति; स देवश्रेष्ठः दृश्यते। स आकाशं, पृथिवीं, वायुः, जलानि, तेजः, प्रजापतिं, लोकधारं, देवेशं, पितामहं, वेदस्थानं, ऋषिं, स्वामीं च संयोज्य, तानि व्यवस्थितानि कृत्वा, विश्रान्तिस्थानं सृष्टवान्। एवं जगति एकस्मिन्नेव समुद्रे जाते, महाद्युतिमान् भगवान् जलैः पृथिवीं आच्छाद्य शयितः; हंसः तव नारायणः। महान्धकारस्य मध्ये, विस्तीर्णसमुद्रे, कमललोचनः, महाबाहुः, अक्षरं ब्रह्म, यथा विद्वांसः जानन्ति। भगवान्, स्वस्वरूपेन तमसा आच्छादितः, सात्त्विकमनः ग्राहयामास, यत्र तद्वस्तु प्रतिष्ठितम्। एवं परमज्ञानं यथार्थं ब्रह्मणे दत्तम्; उपनिषद्स्मृतं रहस्यं उद्घोषितम्। यज्ञः पुरुषः इति कीर्तितः; अन्यः यः 'पुरुष' इति कथ्यते, स एव परमपुरुषः। यज्ञकर्मणि ब्राह्मणाः, यजुषां कर्तारः, पूर्वं तस्यैव मुखात् उत्पन्नाः कीर्तिताः। प्रथममुखात् भगवान् ब्रह्मणं, उद्गात्रं, सामगिनं, होतारं, तथा अध्वर्युं स्वबाहुभ्यः सृष्टवान्। ब्रह्मणं, ब्राह्मणं, चांसिनं, सर्वान् स्तोतारः, तथा गुप्तात् मैथ्रावरुणं, प्रतिष्ठातारं च सृष्टवान्। उदरात् प्रतिहार्तारं, पोतारं च, ततः हस्तात् अग्नीध्रं, याज्ञिकं उन्नेतारं च। ऊरुभ्यः अच्छावाकं, सामगिनं सुब्राह्मण्यं च; एवं भगवाँल्लोकनाथः एते षोडश यजुषां कर्तारः सृष्टवान्। स्वयंभूः सर्वयज्ञेषु परमपुरुषान् सृष्टवान्; ततः महान्योगी, यज्ञरूपः पुरुषः, तत्र उपस्थितः। तथा सर्ववेदाः, वेदाङ्गानि, उपनिषदः, यज्ञकर्माणि च, तस्य एकसमुद्रशयने स्थितस्य, प्राचीनकाले अद्भुतरूपे अस्ति। शृणु—तस्मिन्नेव काले, ऋषिः मार्कण्डेयः, कौतूहलात् भगवतः द्वारा निगीर्णः, तस्य उदरे निवसति, महर्षे। महान् तेजस्वी, बहुशताब्दजीवनः, तीर्थयात्रायाम्, पृथिव्याः पुण्यस्थानानि विचरति। स दिव्याश्रमाणि, देवस्थानानि, विविधानि अद्भुतानि देशानि, राज्यानि, पुरातनस्थलानि च पश्यति। जपहोमनिरता, शान्ताः, तपसा शुद्धाः, स्मृताः; ततः मार्कण्डेयः शनैः तस्य मुखात् निर्गतः। निर्गच्छन्, दिव्ययोगेन, आत्मानं नाजानात्; उदरात् निर्गम्य, एकसमुद्रं जगच्च पश्यति। सर्वं दिशोऽन्धकारेण आच्छन्नं दृष्ट्वा, तस्य जीवनस्य तीव्रभीति, चिन्ता च अभवत्। देवदर्शनात् हृष्टः, परमाश्चर्येण पूर्णः; अव्यभिचारात्मा मार्कण्डेयः संशयमाप। 'मनोभ्रमः वा, स्वप्नः वा, किम् एतत्?'—इति चिन्तयामास। 'न स्वप्नः, यथार्थसंयुक्तः, यथार्थं युक्तम्; चन्द्रः, सूर्यः, वायुः, पर्वताः, पृथिवी च सर्वे लीनाः।' 'किमिदं जगत्?'—इति शोकग्रस्तः अभवत्; स एकं पुरुषं शयानं दृष्टवान्, पर्वतसमानं महान्तम्। जलमध्ये निमग्नं, मेघवत् समुद्रे, तेजसा दीप्तमानं, चन्द्रसूर्यौ प्रकाशयन्तम्। समुद्रगम्भीरं, महातेजसा दीप्तं दृष्ट्वा, 'कः त्वं भगवतः दर्शनाय आगतः?'—इति विस्मयेन पप्रच्छ। ततः, पूर्ववत्, ऋषिः पुनः गर्भे प्रविष्टः; आश्चर्यपूर्णः मार्कण्डेयः पुनः गर्भं प्रविष्टवान्। पुनः, स्वप्नवत् दर्शनं ज्ञात्वा, पूर्ववत् पृथिवीं, वनं च विचरति। विविधाश्रमाणि, पुण्यतीर्थानि, यत्र पुण्यजलानि, यज्ञकर्तारः, यज्ञसमाप्तौ, आचार्येभ्यः दानं कृतवन्तः, तानि पश्यति।