स तदा योगविद्भूत्वा सर्वान् समुद्रान् सर्वान् नद्यः कूपांश्च सर्वतः पीत्वा, पर्वतानां जलमपि ग्रसति। ततः स तेजसा ज्वलद्भुजः पृथिवीं विदार्य, अधस्तान् पातालं गच्छन्, तत्र परमं जलरसं पिबन् रमते। यत्सदसद्वा, यच्चान्यद्भूतसङ्घेषु विद्यते, तत्सर्वं पद्मनाभः परमपुरुषः स्वयमेव गृह्णाति। स च हरिः प्राणान् आदाय, प्रबलवायुवद् जगद् आकम्पयन् गच्छति, जीवनमपानञ्च गृह्णन्। ततः सर्वेषां देवगणानां सर्वेषां च देहिनां, पञ्चेन्द्रियगुणानां च, यानि चान्यानि भूतानि, तेषां गन्धविषयः, घ्राणं, शरीरं, भूमिस्थितगुणाश्च—एतान् सर्वान् जगत्क्रियया सह प्रभुः क्षणेन नाशयति। रसः जिह्वायाः, स्निग्धता, आप्यगुणाः, रूपं, चक्षुषः शक्तिः, तेजोगुणाश्च—एतानपि। स्पर्शः, प्राणः, गमनं, वायुगुणाः; शब्दः, श्रोत्रं, श्रोतृशक्तिश्च, आकाशगुणाः—एतान् च। मनः, बुद्धिः, चित्तं, क्षेत्रज्ञः—एते सर्वे परे स्थिताः, तेषां आश्रयः ऋषीकेशः परमेश्वरः। ततः तस्य भगवतः किरणैः परिवृताः, वायुनाऽभिहताः, ते सर्वे पृथिव्याः शाखायां शरणं यान्ति। तेषां लयात् सहस्रधा ज्वलनः समुत्पन्नः, स सर्वं विश्वं दग्ध्वा, संहाराग्निरभवत्। पर्वताः, वृक्षाः, गुल्माः, लतानि, तृणानि, दिव्यप्रासादाः, पुरातनानि विविधानि च स्थापनानि—एतानि सर्वाणि तेन सम्यक् दग्धानि; सर्वाणि भस्मीकृत्य, लोकगुरुः स सर्वलोकान् नाशयति। स च युगान्ते समुत्पन्नं सत्त्वं धारयन्, सहस्रवर्षधारः मेघवद्, महतीं कृष्णां घटां बभूव। दिव्येन जलप्रकारेण पृथिवीं तर्पयामास; ततः क्षीरसदृशेन मधुरेण परमजलेन। शुद्धेन शीतलेन जलप्रवाहेन पृथिव्यां शान्तिरभवत्; तेन जलसिक्तया सा भूमिः क्षीरवत् अभवत्। ततः सैकः समुद्रः, सर्वभूतशून्यः, बभूव; महात्मानः अपि तस्मिन्नेव अनन्तवीर्ये भगवति प्रविशन्ति। सूर्ये वायौ नभसि च लुप्ते, सूक्ष्मे लोके तिरस्कृते, स स्वशक्त्या समुद्रान् सह देहिभिः शोषयति। एवं सर्वं दग्ध्वा संक्षिप्य च, स नित्यः एकाकी शयने विश्रान्तः, प्राचीनरूपं धारयन्, अनन्तवीर्यः तिष्ठति। स योगी, सहस्रवर्षाणि एकस्मिन् समुद्रे शयानः, योगाभ्यासं करोति। न कश्चन तं व्यक्ताव्यक्तं वेद; कः स पुरुषः, का सा योगः, कः स योगधारी? न पृष्ठतः, न पार्श्वतः, न अग्रतः, न च सर्वतः, कश्चन तं वेद; स देवश्रेष्ठः दृश्यते। स आकाशं, पृथिवीं, वायुम्, आपः, तेजः, प्रजापतिं, लोकधारिणं, देवाधिपतिं, पितरं, वेदाश्रयं, मुनिं, स्वामिनं, एतान् संयोज्य, विश्रामस्थानं सृष्टवान्। एवं जगति एकस्मिन् समुद्रे जातं, स महाप्रभुः जलैः पृथिवीं छादयन् शयाने, तस्य हंसः नारायणः इति ते। तमसि महति, विस्तीर्णे समुद्रे, स पद्मनाभः महाबाहुः अव्ययब्रह्म भवति, यथा विद्वांसः जानन्ति। स भगवान् स्वस्वरूपेण तमसा आवृतः, सात्त्विकं मनः गृह्णन्, यत्र तद्वस्तु प्रतिष्ठितम्। एवं परं ज्ञानं यथार्थरूपेण ब्रह्मणे प्रदत्तम्; उपनिषद्स्मृतं रहस्यं च उक्तम्। यजुषां पुरुषः इति कीर्त्यते; यश्चान्यः पुरुष इति कथ्यते, स एव परमपुरुषः। ये च ब्राह्मणाः यजन्ति, ये च ऋत्विजः, ते सर्वे पूर्वं तस्यैव वक्त्राद् उत्पन्नाः इति कथ्यन्ते। प्रथमवक्त्रात् ब्राह्मणं, उद्गातरं, सामगं, होतारं, बाहुभ्यां च अध्वर्युं सृष्टवान्। ब्राह्मणं, ब्राह्मणं, छांसिनं, सर्वान् स्तोतृन्, जननाङ्गात् मैत्रावरुणं प्रतिष्टातारं च। उदरात् प्रतिहार्तरं, पौतारं, हस्ताभ्यां अग्नीध्रं याज्ञिकं च उन्नेतारं। ऊरुभ्यां अचावाकं, सामगं च सुभ्रंण्यं; एवं भगवाँल्लोकनाथः एतान् षोडश सृष्टवान्। स्वयम्भूः सर्वयज्ञानां परमऋत्विजः सृष्टवान्; ततः स महायोगी, यज्ञाख्यः पुरुषः, तत्रासीत्। तथा सर्वाणि वेदानि, शाखोपनिषदः, क्रियाश्च, तस्मिन् एकस्मिन् समुद्रे शयाने, प्राचीनकाले अद्भुतरूपेण सन्ति स्म। तस्मिन्काले, मुनिः मार्कण्डेयः, जिज्ञासया, भगवता निगीर्णः, तस्य उदरे वसन्, महर्षे। स महातेजाः सहस्रवर्षायुष्मान्, पवित्रतीर्थानि भ्रमन्, पृथिव्याः पुण्यस्थलानि विचरन्। स पुण्याश्रमान्, देवालयान्, नानाविचित्रदेशान्, राज्यानि, पुरातनानि च दृष्टवान्। ये च जपहोमपरायणाः, शान्ताः, तपसा विशुद्धाः स्मृताः; ततः शनैः मार्कण्डेयः तस्य मुखात् निर्गतः। निर्गच्छन्, दिव्यमायया स्वं न जानाति; उदरात् निर्गत्य, एकं समुद्रं जगच्च दृष्टवान्।