राजन्, यत् त्वया जिज्ञासितम्, तत् सर्वम् अहं ते कथयिष्यामि। यथेष्टम् इच्छसि, तं विस्तारतः सर्वं वर्णयिष्यामि। भीष्मः पुनः उवाच— “वामनस्य महात्म्यं विस्तरेण उक्तम्; तस्य विष्णोः अन्यं महात्म्यं पुनः कथय। भगवतः नाभौ कमलं कथं उत्पन्नम्, यत्र विश्वं जातम्? कमले वैष्णवी सृष्टिः कथं अभवत्? महाकल्पे कमलस्य, कमलमयं जगत् कथं अभवत्? यस्य नाभौ, यो वारिसमुद्रे स्थितः, तस्य वारिजं कमलं कथं जातम्? पद्मनाभस्य यः समुद्रे शयनं, तस्य बलं किं? तथा कमले, प्राचीनकाले, देवाः ऋषिगणाः च कथं अभवन्? एतत् सर्वं विस्तारतः कथय, योगविदां नाथ; सः तत्र कथं एतत् नित्यं जगत् सृष्टवान्? यदा एकः समुद्रः शून्यः भवति, यदा स्थावरजङ्गमं सर्वं नष्टम्, यदा भूमण्डलं दग्धम्, यदा सर्पाः दैत्याः च विनष्टाः, यदा अग्निः वायुश् च आकाशः च गच्छन्ति, यदा धर्मः भूमौ नष्टः, यदा केवलं तमः अस्ति, महाभूतानि व्यत्यस्तानि, तदा विश्वस्य प्रभुः, महातेजस्वी, योगनिष्ठः, ध्याननिष्ठः, योगविद् एव तिष्ठति। ब्रह्मन्, अहं परमभक्त्या शृण्वन्, त्वं धर्मविद्, नारायणस्य सारभूतं यशः सर्वं विस्तरेण कथय। अहं श्रद्धया उपविष्टः, त्वं कथय। पुलस्त्यः उवाच— “नारायणस्य यशः श्रोतुम् तव यत् स्पृहणीयम्, तत् उचितम्; कुरुवंशसम्भूत, शुद्धवंशजः असि। शृणु, यथा प्राचीनैः पुराणैः, देवैः च श्रुतम्; यथा महात्मभिः ब्राह्मणैः उक्तम्, यथा तपसा बृहस्पतिना दृष्टम्, यथा पाराशरपुत्रेण, द्वैपायनमुनिना यशः उक्तम्; अहं यथा श्रुत्वा भक्त्या कथयिष्यामि। यत् ऋषिपथेन सम्यक् अवगतम्, तत् अहं ते कथयिष्यामि; नारायणस्य परमं तत्त्वं कः पूर्णं जानाति? ब्रह्मा अपि, लोकसृष्टा, तत्त्वं न वेत्ति; न विश्वदेवाः, न महर्षिषु तद् रहस्यम् ज्ञातम्। सः सर्वयज्ञस्य लक्ष्यः, सत्यम् दर्शद्भिः, आत्मविद्भिः अन्तरात्मा, अधर्मकृतां नरकः। देवेषु देवः, परमदैवतम्, भूतानां तत्त्वम्, मोक्षकामिनां परम्। वेदैः यज्ञः इति निर्दिष्टः, ज्ञैः तपः इति विज्ञातः; सः कर्ता, कारणम्, बुद्धिः, क्षेत्रज्ञः। ओंकारः, पुरुषः, गुरुः, एकः; पञ्चप्राणः, अचलः, अक्षरः। कालः, परिपाकः, यज्ञः, कर्ता, पठितम्; नानारूपेण कथ्यते, सः एव परमः। सः सर्वं करोति, न च कर्ता; तेन सर्वं क्रियते, स्थितानां कर्माणि साध्यन्ति। वयं तम् आदिम् उपास्मः, उत्पत्तिस्थानम्; सः वक्ता, वक्तव्यः, अहं तस्य वक्ता। यत् श्रुतम्, यत् श्राव्यम्, अन्यद् अपि सर्वम्; यत् कथा, तस्य एव धर्मः, उपदेशः समर्प्यते। यः विश्वस्य प्रभुः, विश्वम् एव, सः नारायण इति स्मृतः; यत् सत्, यत् असत्, यत् आदिः, मध्यः, अन्तः, अनन्तम्, यत् भव्यम्। यत् चलम्, अचलम्, अन्यद् यत् अस्ति, सर्वम् एव परमात्मा, मुख्यकारणम्; कृतयुगस्य चतुर्सहस्राणि वर्षाणि इति कथ्यते। तस्य सन्ध्याः शतवर्षाणि, कुरुनन्दन, तस्य द्विगुणम् अपि गण्यम्; तस्मिन् धर्मः चतुर्भिः पादैः स्थितः, अधर्मः एकपादः। तस्मिन् युगे, जनाः स्वधर्मनिष्ठाः, शान्ताः; ब्राह्मणाः धर्मे स्थिताः, क्षत्रियाः राजधर्मम् अनुवर्तन्ते। वैश्याः कृष्यादौ रतः, शूद्राः सेवायाम् यतिताः; तस्मिन् सत्यं, धर्मः, पुण्यं च सर्वं वर्धते। धर्मः पुण्यैः आचर्यमाणः जगत् नियच्छति; कृतयुगे सर्वेण आचारः एवं भवति, राजन्। धर्मविदां जीवेषु, नीचजन्मनां च, त्रेतायुगम् त्रिसहस्रवर्षाणि इति कथ्यते। तस्य सन्ध्याः शतवर्षाणि, तस्य द्विगुणम् अपि उक्तम्; अधर्मः द्विपादः, धर्मः त्रिपादः स्थितः। तस्मिन् युगे सत्यं, धर्मः, विधिपूर्वकं कर्म च स्थितम्; त्रेतायाम् वर्णाः विकारं यान्ति, लोभेन अभिभूताः। चतुर्वर्णधर्माः, क्षमा, दुर्बलता च दृश्यन्ते; देवैः निर्मितः विविधः त्रेतायुगः। कुरुनन्दन, द्वापरयुगम् द्विसहस्रवर्षाणि; तस्य सन्ध्याः शतवर्षाणि, द्विगुणम् अपि युगम् इति कथ्यते। तत्र जनाः वित्ते अतिरक्तरागः, कामेन अभिभूताः; मायाविनः, अधर्मिष्ठाः, निचजनाः जायन्ते, कुरुनन्दन। तत्र धर्मः द्विपादः स्थितः, अधर्मः त्रिपादः; शतशः विपर्ययैः धर्मः कलियुगे पतति। ब्रह्मनिष्ठा क्षीणः, श्रद्धा परित्यक्ता; व्रतानि, उपवासाः च त्यक्ताः युगान्ते, कलौ। ततः कलियुगम् सहस्रवर्षाणि, द्विशतवर्षाणि च; तस्मिन् अधर्मः चतुर्भिः पादैः स्थितः, धर्मः एकपादः। तस्मिन् युगे जनाः कामरक्ताः, तपस्विनः अधमाः, निचजनाः जायन्ते; न कश्चित् स्थिरः, न कश्चित् पुण्यः, न कश्चित् सत्यम् वदति। एवं नारायणस्य महिमानं, युगानां धर्माधर्मवृत्तान्तं च, पुलस्त्यः भीष्माय श्रद्धया शृण्वते सौम्येन भावेन कथयामास।