सुग्रीवेन सहिताः सर्वे महात्मानः वानराः अतुलां प्रीतिं प्राप्य “साधु साधु” इति हर्षेण उच्चैः शशंसुः। ततो तारा-पूर्विकाः कुलीनाः वानरीणां स्त्रियः राघवस्य समीपं दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णकण्ठाः, प्रणम्य, इदं वचनं बभाषिरे—“भगवन्, सा देवी कुत्र या त्वया रावणं जित्वा पाविता अग्नौ पितुः च शूलपाणेः च साक्षात्साक्षिणोः सन्निधौ?” “राघव, त्वया पुरी पुनः प्राप्ता, किन्तु सा मया तव पुरतः न दृश्यते; तया विना त्वं न शोभसे, प्रभो, रघुनन्दन।” “सा धर्मपत्नि जानकी कुत्र वर्तते, यद्यपि त्वत्तः पृथक्? अहं अन्यां पत्नीं न जानामि; पत्नीविना त्वं न शोभसे।” इति तारा, या शशिनः सदृशरूपा, उक्तवती—“यथा क्रौञ्चयोः द्वन्द्वम्, यथा चक्रवाकयोः द्वन्द्वम्।” ततः रामः, कमललोचनः, वाक्यविशारदः, तस्यै सुशुभदन्त्यै विशालनेत्रायै उवाच—“कालः एव दुस्तरः।” “विद्धि, सर्वं जगत् चराचरं कालवशम्; गच्छन्तु सर्वाः स्त्रियः, यतः सुग्रीवः मम पुरतः स्थितः।” तदा सुग्रीवः उवाच—“कस्मिन्कर्मणि, नरश्रेष्ठौ, युवां आगतौ? तत् शीघ्रं कथ्यताम्, कृत्यस्य कालः प्राप्तः।” एवं वदति सुग्रीवे, रामस्य प्रेरणया भरतः राघवस्य लङ्कागमनकथां न्यवेदयत्; सुग्रीवः तौ उवाच—“अहम् अपि युवाभ्यां सह पुरीं गमिष्यामि।” पुनः सुग्रीवः—“राक्षसेन्द्रं विभीषणं द्रष्टुं तत्र गमिष्यामि, प्रभो”—इति उक्त्वा, राघवः—“गच्छ” इति अनुमन्यते स्म। ततः सुग्रीवः च उभौ राघवौ च त्रयः पुष्पके समारुह्य, वायुवेगेन समुद्रस्य उत्तरतीरं प्राप्ताः। रामः भरतम् उवाच—“अत्र राक्षसेन्द्रः विभीषणः चतुर्भिः मन्त्रिभिः सह जीवितार्थी मम समीपं आगतः। तत्र लक्ष्मणेन लङ्कायाः राज्याभिषिक्तः सः अत्र आगतः; अहं तत्रैव समुद्रतीरे त्रिदिनानि स्थितवान्। सः मम साक्षात्करं दास्यति; स्वजनकृत्यं मया साधितम्; तावत् सः मम साक्षात्करं न अददात्। चतुर्थे दिने महत् कोपं मयि अभवत्, राघव; शीघ्रं धनुः सज्जीकृत्य दिव्यास्त्रं गृहीतवान्। मां शरणं याचमानं दृष्ट्वा, सः लक्ष्मणस्य शरणं गतम्; सुग्रीवस्य प्रार्थनया अहं प्रशमितः, राघव, त्वया क्षम्यताम्। ततः मया विसृष्टः बाणः वातप्रदेशे निवारितः; ततः सागरराजः अतीव विनीतः मां वचः अब्रवीत्—‘सेतुं निर्माय लङ्कां गच्छ, राघव; महोदधिं तर, नरश्रेष्ठ।’” “मया एषः सेतुः वरुणालये समुद्रे निर्मितः; त्रिदिनेषु श्रेष्ठैः वानरैः सम्पूर्णः। प्रथमदिने चतुर्दश योजनानि, द्वितीये षट्त्रिंशत् योजनानि, तृतीये पञ्चाशत् योजनानि निर्मितानि। अत्र लङ्का दृश्यते, सुवर्णप्राकारतोरणा; अत्र वानरश्रेष्ठैः महद् आवरणं कृतम्। शुक्लपक्षे चैकादशे चैतस्य दिने अत्र महायुद्धम् अभवत्; अत्रैव अष्टचत्वारिंशद् दिनेषु रावणः हतः। अत्र प्रहस्तः राक्षसश्रेष्ठः नीलस्य हतः; अत्रैव धूम्राक्षः हनूमता निपातितः। अत्र महोदरः अतिकायश्च सुग्रीवेन निहतौ; अत्रैव कुम्भकर्णः इन्द्रजित् च लक्ष्मणेन हतौ। अहम् अपि अत्र दशग्रीवं राक्षसश्रेष्ठं हन्यां; अत्रैव ब्रह्मा लोकपितामहः आगत्य मया सह संवादम् अकरोत्। अत्र शूलपाणिः पर्वतीसहितः, देवानां सेनाः महेन्द्रमुख्याः, गन्धर्वकिन्नराश्च आगताः। मम पिता त्रिविष्टपात् महाबलः अप्सरसां गणैः विद्याधरसमूहैः च सहितः अत्र आगतः। तेषां सर्वेषां साक्षात् सन्निधौ सीता शुद्ध्यर्थं उक्ता—‘त्वं अग्निम् प्रविश्य शुद्धिं प्राप्तवती, हे सीते।’” “देवैः लङ्काधिपैः च दृष्ट्वा गृहीता, पितुः आज्ञया मया उक्तं—‘अयोध्यां गच्छ, वत्स।’ राघव, मम तव विना स्वर्गः अपि न प्रियः; त्वया रक्षितः अहम्, पुत्र, तव कृते इन्द्रलोकम् आप्तवान्। तदा राजा लक्ष्मणं प्रति अवदत्—‘वत्स, त्वं महत् पुण्यम् आप्तवान्; तव भ्रातुः सदृशं दिव्यं लोकम् आप्स्यसि।’ राजा सीतां आह्वाय इदम् अवदत्—‘साध्वी, त्वं पतिं प्रति कोपं मा कृथाः।’ शुभेक्षणे, तव पत्युः कीर्तिः नूनम् उत्तमा भविष्यति”—इत्युक्त्वा रामः पुष्पके स्थितः। ततः राक्षसश्रेष्ठाः शीघ्रं विभीषणस्य समीपं गत्वा—“रामः सुग्रीवसहितः आगतः”—इति निवेदयामासुः। रामस्य आगमनं श्रुत्वा, विभीषणः तान् गुप्तचरेषु सर्वाभीष्टद्रव्यरत्नैः सम्मानितवान्। सः पुरीं अलङ्कृत्य मन्त्रिभिः सह निर्गत्य, रामं पुष्पके स्थितं मेरुशिखरस्थं सूर्यं इव अपश्यत्। अष्टाङ्गप्रणिपातेन राघवाय प्रणम्य उवाच—“अद्य मम जन्म सफलम्, सर्वे कामाः प्राप्ताः।” “यत् तव दिव्यपादौ, लोकपूजितौ, निर्दोषौ दृष्टवान्, अहं देवेन्द्रमुख्येषु अपि वन्दनीयोऽस्मि, भगवन्।” “अहं आत्मानं देवानाम् अधिपतिं पुरन्दरात् अपि श्रेष्ठं मन्ये, यः रावणस्य रत्नमयगृहे वसामि।