ततः भरतः समागतः रामं दृष्ट्वा तं वाक्यम् उवाच—“भगवन्, किं चिन्तयसि? मयि किंचिद् रहस्यं मा कृथाः।” पुनरपि भरतः तम् आलोक्य, “देवकार्ये किम्, उत वा पृथिव्याः सम्बन्धे, अथवा स्वकार्यम्, पुरुषश्रेष्ठ?” इति पप्रच्छ। तदा राघवः प्रत्युवाच—“त्वत्तः मम किञ्चिद् रहस्यं नास्ति; त्वं मम बहिर्वायुवत्, तथा लक्ष्मणोऽपि महायशाः। मयि तव किञ्चिद् अज्ञातं नास्ति—सत्यं वदामि, विश्वास्यताम्। मम चिन्ता एषा—विभीषणः सुरेषु कथं वर्तते?” इति। “तेषां हितार्थं रावणः हतः; अद्य लङ्कां गमिष्यामि, यत्र विभीषणः स्थितः।” एवं स तां पुरीं दृष्ट्वा, राक्षसेन सह संवाद्य, सर्वां पृथिवीं निरीक्ष्य, स सुग्रीवं वानराधिपतिं अपश्यत्। ततः भरतः काकुत्स्थस्य पुरतः स्थित्वा, शत्रुघ्नं राजानं भ्रातॄणां पुत्रांश्च निर्दिश्य राघवं वाक्यम् उवाच—“अहं त्वया सह गमिष्यामि, महाबाहो, तथा कुरु। सौमित्रिः अत्र स्थातुम् अर्हति।” एवमुक्त्वा भरतम्, रामः सौमित्रये नगर्यां वाक्यम् अवदत्—“वीर, यावत् वयं प्रतिनिवर्तामः, तावत् रक्षणधर्मं त्वं समाचर।” इति। लक्ष्मणं तथा उपदिश्य, पुष्पकं चिन्तयित्वा, कौसल्यानन्दवर्धनः तस्मिन् विमान उपाविशत्। ततः पुष्पकं गान्धारदेशं प्राप्तम्; भरतपुत्रान् दृष्ट्वा, जगतः शासनं निरीक्ष्य, रघुवंशजाः पूर्वदिशं ययुः, यत्र लक्ष्मणपुत्राः स्थिताः। तत्र तेषां नगर्यः षट् रात्रान् न्यवसन्। दक्षिणदिशं यात्वा, गङ्गायमुनयोः संगमे, मुनिसेविते प्रयागे, विमानं समुपययौ। तत्र भरद्वाजमृषिं अभिवाद्य, अत्रेः आश्रमं गत्वा, मुनिभिः सह संवाद्य, जनस्थानं जग्मुः। रामः उवाच—“अत्रैव दुष्टेन रावणेन जानकी हृता, जटायुषं पितृमित्रं हत्वा। अत्रैव पापकबन्धेन महायुद्धं कृतम्; तस्य वधात् दग्धस्य च, सीता रावणालयं नीताऽभवत्।” “ऋश्यमूकपर्वते सुग्रीवः नाम वानरः वसति; स ते साहाय्यं करिष्यति। भ्रात्रा सह पम्पां गच्छ। पम्पासरः प्राप्त्वा शबरीं तपस्विनीं गच्छेत। एवं निर्दिष्टः, स वीरः, दुःखितः, जीविताशां विहाय, तत्र स्थितः।” “एष पद्मसरः, वीर, यत्र लक्ष्मणः उक्तवान्—‘मा शोच, नरव्याघ्र, रिपुं नाशय।’ यदि त्वं शुश्रूषुः, भक्तः च, तर्हि अत्र मैथिलीं प्राप्स्यसि। मम तु अत्र याः मासाः व्यतीताः, शतसंवत्सरसमाः आसन्।” “अत्र सुग्रीवार्थं वाली हतः, रिपुंतापक; एषा नूनं किष्किन्धा, वालिना पालिता। अत्र धर्मात्मा सुग्रीवः वानरैः सह शतसंवत्सरं वसति, वीर।” एवं सुग्रीवः वानरैः सहितः सभायां स्थितः, तदा भरतः राघवश्च नगरं प्राप्तौ। तौ भ्रातरौ आगतौ दृष्ट्वा, स सुग्रीवः प्रणम्य उवाच—“कुत्र गच्छथः, वीरौ? किं कार्यं करिष्यथः?” तौ यथार्हं आसने उपवेश्य, स्वयं अर्घ्यं प्रदाय, तयोः सभायां उपविष्टयोः, धर्मात्मा रघुनन्दनः तत्र आसीत्। तदा अङ्गदः, हनुमान्, नलः, नीलः, पाटलः, गजः, गवाक्षः, गवयः, प्रसिद्धः पणसश्च, पुरोहिताः, मन्त्रिणः, दधिवक्रकः ज्योतिषी, नीलः, शतबलिः, मैन्दः, द्विविदः, गन्धमादनः, वीरबाहुः, सुभाहुः, वीरसेनः, विनायकः, सूर्याभः, कुमुदः, सुसेनः वानरश्रेष्ठः, ऋषभः, विनतः, महाबलः गवाक्षः, ऋक्षराजः, धूम्रः, स्वसेनाभिः सहिताः, सर्वे तत्र आगमन्। सर्वाः अन्तःपुर्यः, रुमया, तारया, अङ्गदस्य च स्त्रीभिः, अन्यैश्च परिचारिकाभिः सह, अतुलं हर्षं प्राप्य, महात्मानः वानराः सुग्रीवेण सह, “साधु! साधु!” इति प्रहृष्टाः। तदा तारा प्रधानया वानरीभिः सह, राघवम् आलोक्य, अश्रुपूर्णकण्ठ्या, प्रणम्य, इदं वाक्यम् ऊचुः— “भगवन्, सा देवी कुत्र या त्वया रावणं जित्वा, पितरि महेश्वरे च साक्षिणि, वह्नौ शुद्धीक्रियता? पुरीं प्रत्यानीतां त्वया, राम, तां तु न पश्यामि; तया विना, प्रभो, रघुनन्दन, न प्रभासि। सा धर्मपत्नी जानकी त्वत्तः पृथक् कुत्र वसति? त्वदन्यस्य पत्नीं न जानामि; भार्याविहीनः त्वं न शोभसे। क्रौञ्चयोः युग्मं यथा, चक्रवाकयोः युग्मं यथा—एवं तारा शशिसुन्दर्या वपुषा वदति स्म।” तदा रामः पद्मलोचनः, वाक्यविशारदः, तां सुमुखीं, विशालाक्षीं प्रति उवाच—“कालः दुर्निवार्यः। चराचरं जगत् सर्वं कालेन नियन्त्र्यते; सर्वाः स्त्रियः गच्छन्तु, सुग्रीवः मम पुरतः स्थितः।” ततः सुग्रीवः उवाच—“किं कार्यं कृत्वा, नरश्रेष्ठौ, आगतौ? तत् शीघ्रं कथ्यतां, कृत्यकालः हि आगतः।” एवं उक्ते सुग्रीवेण, रामस्य प्रेरणया भरतः राघवस्य लङ्कायात्रां वर्णयामास। सुग्रीवः तयोः प्रति उवाच—“अहं अपि युवाभ्यां सह पुरीं गमिष्यामि।