सर्वभूम्याम् धर्मे स्थितः स राजा शासनम् अकरोत्। तस्य राज्ये कल्पवृक्षस्य सदृशं सर्वकामान् प्राप्नुवन्ति जनाः। विविधवर्णानि स्वादूनि वस्त्राणि बहुलानि सन्ति; महात्मनः भूमिः अप्लाविता कृष्यं ददाति, प्रतिद्वन्द्विनः रहिता च। स देवकार्यं सम्पादितवान्—रावणः, लोकदुःखदः, पुत्रैः मन्त्रिभिः सह तेन सहजं निहतः। द्विजश्रेष्ठ, तस्मिन धर्मनिष्ठं चित्तं अभवत्; मुने, अहम् तस्य सर्वकर्माणि श्रोतुम् इच्छामि। पुलस्त्यः उवाच—रामः धर्मपथे स्थितः काले किञ्चित् कर्म अकरोत्; तद् बलवन्तः यथावत् शृणु, राजन्। स राक्षसाधिपं स्मृत्वा चिन्तयामास यथा विभीषणः राक्षसः लङ्कायाम् स्थापितराज्ये शासनं करिष्यति। देवेषु विरोधः विनाशस्य लक्षणम्; किन्तु मया तद् राज्यं तस्मै दत्तम्, चन्द्रसूर्ययोः यावत् स्थास्यति। तस्य अविनाशत्वेन, मम इच्छया तस्य कीर्ति स्थिरा शाश्वती च भविष्यति; रावणः अत्र तपः केवलं स्वविनाशाय अकरोत्। स महापापी मया देवकार्ये विनष्टः; अतः अहम् अद्य स्वयम् गत्वा विभीषणं द्रष्टुम् आवश्यकम्। तस्य हिताय उपदेशः कर्तव्यः, यथा स नित्यं स्थास्यति; एवं चिन्तयतः रामस्य अनन्तवीर्यस्य— तदा भरतः आगत्य रामं दृष्ट्वा इदं वचनम् उवाच—“भगवन्, किं चिन्तयसि? मम गूढं किमपि मा कुरु।” “देवकार्ये किं चिन्तयसि, वा भूम्याः विषयः, वा स्वस्य कार्यम्, पुरुषश्रेष्ठ?” इत्येव भरतः तम् चिन्तितं दृष्ट्वा उवाच। राघवः प्रत्युवाच—“तव गूढं नास्ति; त्वं मम बाह्यप्राणः, तथा श्रीलक्ष्मणः अपि। मम विषये तव किञ्चन अज्ञातम् नास्ति—सत्यं, विश्वासं कुरु; मम चिन्ता तत्र, यथा विभीषणः देवेषु स्थितः किम्। तेषां हितार्थं रावणः हतः; अहम् अद्य लङ्कां गमिष्यामि, यत्र विभीषणः अस्ति।” स लङ्कापुरं दृष्ट्वा, राक्षसैः संवादं कृत्वा, पृथिवीं निरीक्ष्य, स सुग्रीवं वानराधिपं अपश्यत्। तदा भरतः काकुत्स्थं पुरतः स्थित्वा शत्रुघ्नराजं सर्वान् भ्रातृपुत्रान् च उल्लेख्य वचनम् उवाच। स राघवम् उवाच—“अहं त्वया सह गमिष्यामि; बलिन्, तद् कुरु। सौमित्रिः अत्र स्थातव्यः।” भरतस्य तद् उक्त्वा, रामः सौमित्रिं नगरे उवाच—“वीर, यावत् आवां प्रत्यागच्छावः, रक्षणकार्ये त्वया स्थितव्यम्।” एवं लक्ष्मणम् उपदिश्य, पुष्पकं चिन्तयन्, कौशल्यानन्दनः तं विमानं आरुरोह। तद् पुष्पकं गान्धारदेशं आगच्छत्; भरतपुत्रान् दृष्ट्वा, जगतो शासनं निरीक्ष्य। पूर्वदिशं गत्वा, यत्र लक्ष्मणपुत्राः सन्ति, रघुवंशजाः तासु नगरेषु षड्रात्रं स्थित्वा। दक्षिणदिशं विमानं गत्वा, गङ्गायमुनयोः संगमं प्रयागे, मुनिसंसेवितं स्थानम् आगच्छत्। भरद्वाजं अभिवाद्य, अत्रेः आश्रमं गच्छन्ति; तत्र ऋषिभिः संवाद्य, जानस्थानं प्राप्नुवन्ति। रामः उवाच—“अत्र, पूर्वं सीता दुष्टेन रावणेन अपहृता, जटायुः पितुः मित्रः, तेन हतः। अत्र, अस्माभिः कपन्देन दुष्टेन महायुद्धं कृतम्; स हतः दग्धः च, सीता रावणालयं नीतः। ऋश्यमूकगिरेः श्रेणे, सुग्रीवः वानरः अस्ति; स ते साहाय्यं करिष्यति। पम्पां गच्छ, भ्रातृसहितः। पम्पासरोवरं प्राप्त्वा, शबरीं तपस्विनीं गच्छ। एवम् उपदिष्टः, वीरः, दुःखितः जीवनाशां विहाय स्थितः। एषः पद्मसरः, वीर, यत्र लक्ष्मणः उक्तवान्—‘मा शोच, पुरुषसिंह, रिपून् नाशय।’ यदि त्वं शास्त्रानुगतः भक्तः च, अत्र मैथिलीं प्राप्स्यसि। मम अत्र मासाः शतवर्षसमानः अभवन्। अत्र, वाली सुग्रीवाय हिताय हतः, रिपुसूदन। नूनं एषा किष्किन्धा, वालिना शासिता। अत्र, धर्मात्मा सुग्रीवः वानरैः सह शतवर्षं निवसति, वीर।” सुग्रीवः वानरैः सह सभायाम् स्थितः, तस्मिन् काले भरतराघवौ नगरे आगच्छतुः। तौ भ्रातरौ आगतम् दृष्ट्वा, स प्रणम्य उवाच—“कुत्र गच्छथः, वीरौ? किम् कार्यं करिष्यथः?” तौ उपयुक्ते आसने उपवेश्य, स्वहस्तेन अर्घ्यं ददौ; सभायाम् उपविष्टौ धर्मात्मा रघुनन्दनः तत्र स्थितः। तदा अंगदः, हनुमान्, नलः, नीलः, पतलः, गजः, गवाक्षः, गवयः, प्रसिद्धः पनसः, पुरोहिताः, मन्त्रिणः, ज्योतिषी दधिवक्रकः, नीलः, शतबलिः, मैन्दः, द्विविदः, गन्धमादनः, वीरबाहुः, सुभाहुः, वीरसेनः, विनायकः, सूर्याभः, कुमुदः, सुशेनः वानरश्रेष्ठः, ऋषभः, विनतः, महावीर्यगवाक्षः, ऋक्षराजः, धूम्रः—सर्वे स्वसेनाभिः आगच्छन्। सर्वाः अन्तःपुर्यः, रुमाः, ताराः, अंगदस्य गृहस्त्रियः, अन्याश्च परिचारिकाः अपि तत्र आगच्छन्।