समाप्ते तु राघव, हर्षचन्द्रस्य राजसूययज्ञे, जलचराः सर्वे विनष्टाः। तस्य यज्ञस्य अन्ते, महद् आदिबकानां युद्धम् अभवत्, यत्र सर्वलोकाः विनष्टाः। भूमौ यानि प्राणिनां जातानि, पशुवंशेषु जातानि, तानि अपि तस्मिन्नेव राजसूये नष्टानि श्रूयन्ति। तस्मात्, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या विचारय, धर्मस्यानुकूलं जीवजनानां सौम्यं हितं कुरु। भरतस्य वचनं श्रुत्वा, राघवः सस्नेहं प्रत्युवाच। धर्मज्ञ भरत, त्वया यः धर्मार्थः उक्तः, तेन अहं सन्तुष्टः। मम मनः राजसूययज्ञेभ्यः निवृत्तम्, धर्मप्रिय। पूर्णं धर्मं करिष्यामि, काश्यकुब्जे वामनं स्थापयिष्यामि। एवं मम कीर्तिः दिवं गमिष्यति, वीर। अस्य न संशयः, यथा भागीरथेन गङ्गा आनीता। ततः भीष्मः ब्राह्मणश्रेष्ठं पप्रच्छ—कथं रामः काश्यकुब्जे वामनं स्थापयामास, तत्र तं कुतः प्राप्तवान्? विस्तरेण वद। रामस्य स्तुतिवाक्यस्य माधुर्यं एवं, यदा मम श्रवणे गच्छति, तदा मम कर्णयोः हर्षं जनयति। जनाः स्नेहात् राघवम् अनुवेक्षन्ति, धर्मज्ञः, कृतज्ञः, दृढबुद्धिः सः। पृथिवीं धर्मे स्थिरः शासति, तस्य राज्ये कल्पवृक्षवत् सर्वे अभिलाषाः सिध्यन्ति। विविधाः वस्त्राः स्वादुश्च बहुलाः, भूमिः तस्य महात्मनः बीजं विना धान्यं ददाति, रिपुशून्या च। स देवकार्यं साधितवान्—रावणः, लोकदुःखदायकः, पुत्रैः मन्त्रिभिः सह, तेन सुलभेन नष्टः। द्विजश्रेष्ठ, तस्मिन् धर्मे स्थिरं मनः अभवत्; मुने, तस्य सर्वकर्माणि श्रोतुम् इच्छामि। पुलस्त्यः उवाच—कस्मिंश्चित् काले रामः धर्मपथे स्थितः, कर्माणि अकुरुत। तत् शृणु राजन्, बलवान् यः अकृत। स राक्षसराजं स्मृत्वा, चिन्तयामास—कथं विभीषणः लङ्कायां राज्यं धारयेत्। देवेषु विरोधः विनाशस्य सूचकः; किन्तु मया तस्य राज्यं दत्तम्, यावत् चन्द्रसूर्यौ तिष्ठतः। तस्य अविनाशित्वात्, कीर्तिः मम इच्छया स्थिरा नित्यं स्थास्यति। रावणः तत्र तपः अकरोत् केवलं स्वविनाशाय। स पापतमः मया देवकार्यार्थं नष्टः। अतः, अहं स्वयम् गत्वा विभीषणं द्रष्टुं आवश्यकम्। तं हितं उपदेशयितुं यथा सः नित्यं तिष्ठेत्। एवं चिन्तयन् रामः, अपरिमिततेजाः— तदा भरतः आगच्छत्, रामं दृष्ट्वा इदं वचनम् उवाच—'भगवन्, किं चिन्तयसि? मम न गूढं किंचित् अस्तु।' 'देवकार्यं वा, पृथिव्याः कार्यं वा, स्वकार्यं वा, नरश्रेष्ठ?' भरतः तम् चिन्तयन्तं दृष्ट्वा एवं उवाच। राघवः प्रत्युवाच—'तव न गूढं किंचित्; त्वं मम बाह्यः प्राणः, लक्ष्मणः च।' 'मम विषये तव न अज्ञातं किंचित्—एष सत्यः, विश्वसिहि। मम चिन्ता महान्—कथं विभीषणः देवेषु तिष्ठति।' 'तेषां हिताय रावणः हतः; अहं अद्य लङ्कां गमिष्यामि, यत्र विभीषणः अस्ति।' स नगरं दृष्ट्वा, राक्षसेन संवाद्य, पृथिवीं निरीक्ष्य, स सुग्रीवं वानराधिपं अपश्यत्। ततः भरतः काकुत्स्थं पुरतः स्थित्वा, शत्रुघ्नराजं च भ्रातृपुत्रांश्च स्मृत्वा, राघवम् अभ्यधावत्—'अहं त्वया सह गमिष्यामि; बलिन्, एवं कुरु। सौमित्रिः अत्र तिष्ठतु।' भरतः एवं उक्त्वा, रामः सौमित्रिं नगरे उवाच—'वीर, यावत् वयम् प्रत्यागच्छामः, तावत् रक्षाधर्मे स्थितः भव।' लक्ष्मणं एवं उपदिश्य, पुष्पकं चिन्तयन्, कौसल्यानन्ददायकः तं विमानं आरुरोह। ततः पुष्पकः गन्धारदेशे आगच्छत्; भरतपुत्रान् दृष्ट्वा, विश्वस्य शासनं निरीक्ष्य, पूर्वदिशं गत्वा, लक्ष्मणपुत्राणां नगरेषु रघुवंशजाः षड् रात्र्यः तस्थुः। दक्षिणदिशं यानं प्रयाणयित्वा, गङ्गायमुनयोः संगमे, प्रयागे, मुनिसंसेविते स्थले आगच्छन्। भरद्वाजं अभिवाद्य, अत्रेः आश्रमं गच्छन्, तत्र मुनिभिः संवाद्य, जनस्थानं अगच्छन्। रामः उवाच—'अत्र सीता पूर्वं रावणेन अपहृता, यदा जटायुः पितृमित्रः वयम् हतः।' 'अत्र अस्माभिः कबंधेन दुष्टेन महायुद्धं कृतम्; स हतः दग्धः च, तदा सीता रावणस्य गृहे नीताः।' 'ऋश्यमूकगिरौ सुग्रीवः वानरः अस्ति, स तव साहाय्यं करिष्यति। पम्पातटं भ्रात्रा सह गच्छ।' 'पम्पासरः प्राप्त्वा, शबरीं तपस्विनीं गच्छ। एवं उपदिष्टः, वीरः, दुःखितः, जीवितनिराशः तस्थौ।' 'एष कमलह्रदः, वीर, यत्र लक्ष्मणः उवाच—"मा शुचः, नरशार्दूल, रिपुजित्।"' 'यदि त्वं आज्ञाकारी, भक्तः च, मैथिलीम् अत्र प्राप्स्यसि। मम तत्र स्थितिः मासाः शतवर्षसमाः आसीत्।' इत्येवम् रामस्य धर्मयुक्तं, सौम्यं, वीर्यपूर्णं चरित्रं, भरतपुलस्त्यभीष्मादिभिः श्रद्धया श्रूयमानम्, पृथिव्यां धर्मस्य आदर्शः अभवत्।