पूर्वं पुष्करे ब्रह्मा, लोकानां स्रष्टा, त्रिशतसष्ट्युत्सर्गयज्ञान् सम्यक् अकरोत्। धर्मज्ञः सोमः अपि राजसूयमेव यज्ञं धर्मेण निर्वर्त्य, सर्वेषु लोकेषु अतुलां कीर्तिम् अवापत्। तथैव, राजसूययज्ञं कृत्वा, शत्रूनां दमनः मित्रः क्षणमात्रेण विशुद्धेन भावेन वरुणपदं प्राप्नोत्। एवं विचार्य, भरतः उवाच—“भवान् एव परमधर्ममूर्तिः, त्वयि सर्वा वसुधा प्रतिष्ठिता। महाबाहो, अक्षयवीर्य, त्वयि प्रतिष्ठिता कीर्तिः; सर्वे राजानः त्वां प्रजापतिमिव अमराः पश्यन्ति। लोकनाथ, महात्मानः च वयं च त्वां पश्यामः; जनाः त्वां पितरमिव विन्दन्ति, प्राज्ञराजन्। त्वं एव सर्वभूतानां जीवितपथः पृथिव्याम्, हे राघव; तथापि त्वं तादृशं यज्ञं न करोति, रिपुसूदन। पृथिव्यां सर्वभूतनाशः दृश्यते, नृपश्रेष्ठ, श्रूयते च सोमकारणमेव एषः। तारेयुद्धे महत् देवासुरसंग्रामः अभवत्; तत्र सोमः, बृहस्पतेः भार्यां तारां, कामात् हरितवान्। तत्र देवदानवान् नाशयन् महायुद्धम् अभवत्; वरुणस्य भीषणयज्ञे मत्स्यकच्छपाः युद्धं कृतवन्तः। तस्य समाप्तौ, नृसिंह, सर्वे जलचराः नष्टाः; हरिश्चन्द्रस्य राजसूययज्ञस्य अन्ते, हे राघव, आडीबकानां महायुद्धम् अभवत्, येन सर्वलोकनाशः अभूत्; पृथिव्यां सर्वे पशुयोनि जाताः अपि नष्टाः। श्रूयते राजसूये दिव्यौकसां च मानुषाणां च विनाशः अभवत्; तस्मात्, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या विचार्य कार्यं कुरु। सर्वभूतानां सौम्यहिताय धर्म्येणैव आचर; भरतस्य वाक्यं श्रुत्वा राघवः सस्नेहम् प्रत्युवाच—“धर्मज्ञ, रिपुसूदन, तव वाक्यैः अहं तुष्टः; मम मनः राजसूययज्ञेभ्यः निवृत्तम्। पूर्णं धर्मं करिष्यामि, काञ्च्यां वामनं स्थापयिष्यामि; तेन मम कीर्तिः स्वर्गं गमिष्यति, वीर। असंशयं एषा मे प्रतिज्ञा, यथा गङ्गा भगीरथेन आनीता। भीष्म उवाच—“कथं रामः, ब्राह्मणश्रेष्ठ, काञ्च्यां वामनं स्थापयामास? सः कुत्र लब्धः? तत्त्वेन मे आख्याहि।” एषा रामस्य स्तुतिवाक् मधुरता, भगवन्, श्रवणे मे हर्षजननी; स्नेहेन जनाः राघवं प्रेक्षन्ते, सः धर्मज्ञः, कृतज्ञः, स्थिरबुद्धिः। सः धर्मे प्रतिष्ठितः पृथिवीं पालयति; तस्य राज्ये इव कल्पवृक्षः सर्वकामफलदः। नानाविधानां वस्त्राणां समृद्धिः, पृथिवी अपि तस्य महात्मनः अप्लाव्यम्, अप्लुष्टशस्यवती, निर्वैरिणी। देवकार्यं सः संपादितवान्—रावणं, लोकपीडकम्, तस्य पुत्रान् मन्त्रिणः च, सहजं विनिर्दहत्। द्विजश्रेष्ठ, तस्मिन् धर्मनिष्ठा बुद्धिः उत्पन्ना; मुनिश्रेष्ठ, तस्य सर्वकर्माणि श्रोतुम् इच्छामि। पुलस्त्य उवाच—कस्मिंश्चित् काले, रामः धर्मपथे स्थितः कर्माणि चकार; तानि शृणु, नृप, यानि बलवान् अकरोत्। सः राक्षसाधिपं स्मृत्वा, विचिन्तयामास—कथं विभीषणः राक्षसः लङ्कायां राज्यं पालयेत्। सुरेषु द्वेषः नाशलक्षणः; मया तु तद्राज्यं तस्मै दत्तं, यावत् चन्द्रार्कौ तिष्ठतः। तस्य अक्षयत्वात्, मम इच्छया कीर्तिः स्थिरा शाश्वती च भविष्यति; रावणः अत्र तपः केवलं स्वविनाशाय कृतवान्। सः पापिष्ठः मया सुरकार्यार्थं निहतः; अतः अहम् अद्य स्वयम् गत्वा विभीषणं द्रष्टुम् इच्छामि। तं हितोपदेशेन स्थिरं कर्तुं यत्नः कार्यः, इति चिन्तयतः रामस्य—तदा भरतः आगत्य रामं दृष्ट्रा उवाच—“भगवन्, किं चिन्तयसि? मम किंचिद् रहस्यं न गूढय। देवकार्यं किम्, वा पृथिव्यां किमपि, वा स्वकार्यम्, पुरुषर्षभ?” इति भरतः तम् आलोक्य पप्रच्छ। राघवः प्रत्युवाच—“त्वत्तः मम न किंचिद् रहस्यम्; त्वं मम बहिरायतनप्राण इव, लक्ष्मणश्चैव। मयि ते किंचिद् अज्ञातं नास्ति—सत्यं वदामि। एष मे महती चिन्ता—कथं विभीषणः सुरेषु तिष्ठति। हिताय तेषां रावणः निहतः; अद्य अहं लङ्कां गमिष्यामि, यत्र विभीषणः। तां पुरीं दृष्ट्वा राक्षसेन सह संवाद्य, सर्वां पृथिवीं निरीक्ष्य, सः सुग्रीवं वानराधिपं अपश्यत्। ककुत्स्थस्य पुरतः स्थित्वा, भरतः शत्रुघ्नं सर्वांश्च भ्रातृपुत्रान् कीर्तयन् इदं वचनम् उवाच—‘अहं त्वया सह गमिष्यामि; महाबाहो, एवं कुरु। सौमित्रिः अत्र एव स्थातव्यः।’ एवं भरतं उक्त्वा, रामः सौमित्रये नगरे उवाच—‘वीर, यावत् वयं प्रत्यागच्छामः, तावत् रक्षणधर्मे त्वया स्थितव्यम्।’ एवं लक्ष्मणं उपदिश्य, पुष्पकं चिन्तयन्, कौसल्यानन्दवर्धनः तस्य विमानस्यारूढः।