अथ रामः, अगस्त्यं मुनिवरं सपर्यां कर्तुम् उद्यतः, तम् ऋषिसत्तमं सर्वांश्च तपस्विनः प्रणम्य, कृताञ्जलिः तत्र स्थितः। ततः सः किञ्चिदपि विलम्बं न कृत्वा, सुवर्णमण्डितं पुष्पकं विमानम् आरोह्य, प्रस्थितवान्। तस्य निर्गमनसमये, सर्वतो मुनीनां समूहाः तं आशीर्वादान् ददुः। ते मुनयः तम् नृपश्रेष्ठं तस्मिन्नेव प्रकारेण पूजयामासुः यथा दिवौकसः सहस्राक्षं देवेन्द्रम्। एवं च, अर्धदिने व्यतीते, सर्वविद्याविशारदः रामः, अयोध्यां समुपागमत्। तत्र, विमानात् अवतीर्य, वनान्तरे पद्भ्याम् प्रविश्य, तद् इच्छावाहिनं पुष्पकं विमोच्य, बहुमानपूर्वकं तद् विसर्जयामास। वनात् निर्गत्य, सः द्वारपालान् इदं वचनम् उवाच— "लक्ष्मणं भरतं च शीघ्रगामिनौ, अत्र आनयताम्। मम आगमनस्य वार्ता ताभ्यां निवेद्य, विलम्बं विना समुपनयताम्।" रामस्य निष्कल्मषकर्मणः वचनं श्रुत्वा, द्वारपालाः त्वरया तौ राजपुत्रौ आहूय, राघवस्य आज्ञया तौ समुपानयन्। यदा राघवः प्रियौ भरतलक्ष्मणौ आगतौ दृष्टवान्, तदा तौ सस्नेहम् आलिङ्ग्य, इदं वचनम् अब्रवीत्— "द्विजातीनां प्रति कर्तव्यं श्रेयस्करं यथावत् कृतवान् अस्मि। धर्मस्य कृते, हे राघवाः, अधिकोऽपि कर्तुम् इच्छामि। युवाभ्यां सह, आत्मन इव प्रियाभ्यां, राजसूयं यज्ञश्रेष्ठं कर्तुम् इच्छामि, यत्र सनातनः धर्मः प्रतिष्ठितः।" "पूर्वं पुष्करे ब्रह्मा लोककर्ता, त्रिशतं षष्टिं च यज्ञान् अकार्षीत्। धर्मेण राजसूयं कृत्वा, सोमः धर्मज्ञः, सर्वेषु लोकेषु अनुत्तमां कीर्तिं प्राप। तथा, मित्रः शत्रुघ्नः, एकेन शुद्धेन क्षणेन, वरुणपदं प्राप्तवान्।" "अतः, एतद् विचार्य, यथोचितं वक्तव्यम्।" भरतः उवाच— "त्वं धर्मस्य पराकाष्ठा, त्वयि सर्वा पृथिवी प्रतिष्ठिता। त्वयि, महाबाहो, अक्षयवीर्ये, कीर्तिः प्रतिष्ठिता; समस्तराजानः त्वां यथा अमराः प्रजापतिं पश्यन्ति।" "वयं च, महात्मानः लोकनाथ, त्वाम् एव अनुगच्छामः; प्रजाः अपि त्वां पितरम् इव पश्यन्ति। त्वं सर्वभूतानां जीवितमार्गः, हे राघव; तथापि त्वं तादृशं यज्ञं न करोति, रिपुसूदन।" "पृथिव्यां सर्वभूतविनाशः दृश्यते, राजेन्द्र; सोमस्य कृते, एषः श्रूयते। तारकामये युद्धे, तारां बृहस्पतेः पत्नीं, कामात् सोमः अपाहरत्। तत्र महद् देवासुरसंघर्षं जातम्, यत्र वरुणस्य भीषणे यज्ञे मत्स्यकूर्माः समरे अभवन्।" "यदा युद्धं समाप्तम्, तदा सर्वे जलचराः नष्टाः। हरिश्चन्द्रस्य राजसूये च, महद् आढिबकानां युद्धं जाता, येन सर्वे लोका विनष्टाः। पशुयोनिषु जातानि भूतानि अपि, राजसूये दिव्यौकसां मानुषाणां च नाशः श्रूयते। तस्मात्, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या सम्यग् विचिन्त्य कार्यं कुरु।" "शान्त्यै सर्वभूतानां धर्मयुक्तं कार्यं कर्तव्यम्।" भरतस्य वचः श्रुत्वा, राघवः ससन्मानं प्रत्युवाच— "धर्मज्ञ, रिपुसूदन, तव वचनैः अहं तुष्टः। मम मनः, धर्मकाम, राजसूयात् निवृत्तम्।" "पूर्णं धर्मं करिष्यामि; काञ्च्यां वामनं स्थापयिष्यामि, येन मम कीर्तिः दिवं यास्यति, वीर। अत्र संदेहो नास्ति, यथा भागीरथ्या गङ्गा पृथिव्यां प्राप्ता।" एवमुक्ते, भीष्मः पप्रच्छ— "कथं रामः काञ्यकुब्जे वामनं स्थापयामास? सः कुतः लब्धः? तद् विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि।" "रामस्य यशः स्तुवतः तद्वाक्यं परममधुरं; तद् मम श्रवणे प्रियं भवति। स्नेहेन जनाः राघवम् अन्वेक्षन्ते, सः धर्मनिष्ठः, कृतज्ञः, स्थिरबुद्धिः। सः सर्वां पृथिवीं धर्मेण पालयति; तस्य राज्ये कामदुघा वृक्षवत् सर्वे अभिलषितानि सुलभानि।" "नानाविधानि स्वादूनि वस्त्राणि पृथिव्यां सुलभानि; तस्य महात्मनः भूमिः अप्लुष्टकर्षणेन एव धान्ययुता, विरोधरहिताऽपि। सः देवकार्यं सम्यक् अकरोत्; रावणः लोकपीडनः, तस्य पुत्रैः मन्त्रिभिः च सह, अल्पप्रयासेन नष्टः।" "तस्मिन् धर्मनिष्ठा बुद्धिः उदपद्यत; तस्य सर्वाणि कर्माणि श्रोतुम् इच्छामि।" तदा पुलस्त्यः उवाच— "कस्मिंश्चित् काले, धर्मपथे स्थितः रामः कर्माणि अकरोत्; तानि शृणु, राजन्।" सः राक्षसराजं स्मृत्वा, विचारयामास— "कथं विभीषणः लङ्कायां राज्यम् पालयिष्यति?" देवेषु विरोधः नाशहेतुर्भवति; मया तु तद्राज्यं तस्मै चन्द्रसूर्ययोः स्थितिपर्यन्तं दत्तम्। तस्य अक्षयत्वात्, मम इच्छया, तस्य कीर्तिः स्थिरा भविष्यति; रावणः स्वस्य विनाशायैव अत्र तपः अकरोत्।" "सः पापिष्ठः मया देवकार्यार्थं निहतः; अतः, अहं स्वयम् गत्वा विभीषणं द्रष्टुम् उचितम्। तं हितोपदेशं दातव्यं, येन सः चिरकालं स्थास्यति।" इति चिन्तयन्, रामः अनन्तवीर्यः तत्र स्थितः।