एकदा स शिबेः गृहम् अगच्छत्। तं दृष्ट्वा शिबिः महता मनसा सम्यक् अतिथिसत्कारणम् अकारयत्। ततः शिबिः तस्य कुशलम् अन्वपृच्छत्, क्षेत्राणां च कुशलम् पप्रच्छ। तदा स लोमशः पप्रच्छ—“कानि क्षेत्राणि, कानि जनपदानि, के पर्वताः, के च आश्रमाः पुण्याः, द्विजोत्तम? स्नेहान्मम तान् दर्शय।” तदा सिद्धः उवाच—“येषु क्षेत्रेषु, येषु जनपदेषु, येषु पर्वतेषु, येषु च आश्रमेṣu त्रिधा प्रवाहिणी उत्तमा नदी सदा तिष्ठति, तानि सर्वाणि पुण्यानि। न तपसा, न ब्रह्मचर्येण, न यज्ञैः, न दानैः स जीवः तां गतिं प्राप्नोति या गङ्गायाः सेवया लभ्यते। यः संयतः पुरुषः गङ्गाजले स्नात्वा यां तुष्टिं प्राप्नोति, सा शतयज्ञैः अपि न लभ्यते। यथा सूर्ये उदिते तमः नश्यति, तथा गङ्गाजले स्नातः पापं त्यक्त्वा दीप्तिमान् भवति। यथा काष्ठपुञ्जः अग्निना विनश्यति, तथा गङ्गास्नानेन सर्वं पापं नश्यति। यः गङ्गाजलं सूर्यकिरणैः तप्तं पिबति, स गोहत्यापापात् विमुक्तः, अग्निं च शुद्धतया अतिक्रामति। यः एकपदेन अपि गङ्गायां स्नाति, स सहस्रचन्द्रायणफलात् अधिकं प्राप्नोति। यदि पुरुषः दशसहस्रवर्षाणि ऊर्ध्वशिराः तिष्ठेत्, अथवा पुरुषश्रेष्ठः मासमात्रं गङ्गाजलसेवां कुर्यात्, स ब्रह्महत्यापापात् विमुक्तः, विष्णोः निष्पापगतिं प्राप्नोति; एषा वेणी पुण्या, विशुद्धा, पापनाशिनी च। केवलं स्मरणमात्रेण अपि बालघ्नः त्वरितं मुच्यते; अयं पुण्यक्षेत्राधिपः प्रयागः वैष्णवैः दुर्लभः। तत्र स्नात्वा, नरश्रेष्ठ, शीघ्रं वैकुण्ठं गच्छति; न सखायम्, न रिपुम्, न धर्मं, नाधर्मं पश्यति। गङ्गास्नानेन महापापात् विमुच्यते। यः ‘गङ्गे, गङ्गे’ इति शतयोजनविप्रकृष्टः अपि वदति, स सर्वपापात् विमुक्तः विष्णुलोकं गच्छति। ब्रह्महा, गोघ्नः, सुरापः, बालघ्नः अपि सर्वपापात् विमुक्तः स्वर्गं शीघ्रं प्राप्नोति। माधवम्, अथवा भगवान्तं दृष्ट्वा, वेण्यां स्नात्वा, वैकुण्ठगमनं लभते। यथा सूर्ये उदिते तमः नश्यति, तथा तत्र स्नानमात्रेण पापानि नश्यन्ति। गङ्गाद्वार, कुशावर्त, गल्लिक, नीलपर्वत, पुण्यस्थले कनखले च स्नानेन पुनर्जन्म नास्ति। एवं विदित्वा, नरश्रेष्ठ, गङ्गास्नायी पुनः पुनः स्नानमात्रेण पापात् विमुच्यते, नृप। देवेषु विष्णुः श्रेष्ठः, यज्ञेषु अश्वमेधः, वृक्षेषु अश्वत्थः, नद्यः सर्वासु भागीरथी सदा। एवं पुण्यगङ्गामाहात्म्याख्यं एकाशीतितमं अध्यायं समाप्तम्, यत्र उमापतिनारदयोः संवादः, श्रीपद्ममहापुराणे उत्तरखण्डे, पञ्चपञ्चाशत्सहस्रश्लोकसंयुक्ते। ततः महादेव उवाच—“अस्मिन् चैत्रमासे दमनकस्य उत्सवः कर्तव्यः, विशेषतः द्वादश्यां विधिना सम्यक् आचरितव्यः। वैष्णवैः श्रद्धया अयं पुण्योत्सवः जनानां सुखवृद्ध्यै भवति; देवानां हर्षात् दिव्यः दमनकपुष्पः उत्पन्नः। यः सर्वपूजाफलकामैः भक्त्या वैष्णवैः द्वादश्यां शुक्लपक्षे चैत्रस्य समर्पणीयः, हे नागानन्दिनि। उत्तमया भक्त्या महोत्सवः आयोज्यः, एकचित्तेन; प्रथमं तु, पापशून्ये, स्वयम् उद्याने गन्तव्यम्। गुरोः आज्ञया रत्यासहितं पूजनं कर्तव्यम्—‘हे काम, नमस्ते, विश्वमोहिन्।’ विष्णोः कृते अहम् अन्वेषयिष्यामि; कृपां कुरु। गीतवाद्यनिनदेन गृहं नेतव्यः। एकादश्यां, देवश्रेष्ठ, पूर्वस्नानं कृत्वा, रात्रौ तत्र वैष्णवैः भक्त्या पूजनं कर्तव्यम्। प्रथमं तस्य पुरतः सर्वतोभद्रं मण्डलं कृत्वा, तत्र देवेशं रत्यासहितं स्थापयेत्। शुक्लपटेन आवृत्य, दमनकं स्थापयेत्; तत्र द्विजश्रेष्ठैः वैष्णवैः पूजनं कर्तव्यम्। ‘क्लीं कामदेवाय नमः, ह्रीं रत्यै अपि नमः’ इति मन्त्रेण, कन्दर्पं पूर्वादिदिशासु स्थापयित्वा, बुद्धिमान् पूजयेत्। गन्धपुष्पधूपदीपैः रात्रौ भक्त्या नियमानुसारं पूजनं कार्यम्, देवपत्नी। पूर्वदिशि ‘मदनाय नमः’, आग्नेय्यां ‘मन्मथाय नमः’, दक्षिणे ‘कन्दर्पाय नमः’, नैऋत्यां ‘अनङ्गाय नमः’, पश्चिमे ‘भस्मशरीराय नमः’, वायव्यां ‘स्मराय नमः’, उत्तरस्यां ‘ईश्वराय नमः’, ऐशान्यां ‘पुष्पबाणाय नमः’ इति चतुर्दिक् पूजनं कर्तव्यम्। यत्र केशवः पूज्यते, तत्र सर्वदेवाः सम्यक् पूजिताः भवन्ति। दमनकस्य पूजां अक्षतगन्धधूपदीपैः नैवेद्यताम्बूलैः कृत्वा, ‘तं परमपुरुषं कामदेवं ध्यायामः; अनङ्गः प्रेरयतु’ इत्यनेन कामगायत्र्या दमनके एकशतमष्टवारं जपेत्, नमश्च—‘पुष्पबाणाय, लोकानन्ददायिने, मन्मथाय, लोकचक्षुषे, रत्याः प्रियाय च नमः।’ ‘नमस्ते देवदेवाय, नमस्ते श्रीविश्वेशाय, नमस्ते रत्याः नाथाय, नमस्ते विश्वभूषणाय। नमस्ते विश्वनाथाय, बीजाय सर्वस्य’ इति च विविधैः मन्त्रैः, विशेषतः आगमविहितैः। जनार्दनः लक्ष्म्यासहितः यत्नेन पूजनीयः; ततो विधिवद् कृत्यं समर्प्य, बुद्धिमान् रात्रौ जागरणं कुर्यात्। ‘देवदेव, विश्वनाथ, कामेश्वरिप्रिय, कामान् मम हृदि पूरय, हे विष्णो’ इति प्रार्थयेत्। एवं पुण्यगङ्गामाहात्म्यं, प्रयागस्य महत्त्वं, दमनकोत्सवस्य विधिं च महर्षयोः संवादे श्रीपद्मपुराणे महादेवेन कथितम्।