राघवः शत्रूनां विनाशकः तत्रैव तुष्टः संतुष्टचित्तः तां रजनीं सुखेन न्यवसत्। प्रभाते तु सः उत्तमकुलोत्पन्नः स्वकर्माणि कृत्वा उत्थाय, तपस्विनं कुम्भसंभवमृषिं सस्मार। ततः राघुवंशश्रेष्ठः मुनिम् उपसृत्य प्रणम्य, विनयपूर्वकं वचः प्राह— "ब्राह्मण, अनुमतिं दत्त्वा गन्तुम् इच्छामि; भगवन्, तव दर्शनात् अहं धन्यः कृतकृत्योऽस्मि। महर्षे, भवता सम्प्राप्तः अहं पुण्यात्मा भविष्यामि," इति सः काकुत्स्थः उक्तवान्। तस्मिन्नेव क्षणे अद्भुतं वाक्यं श्रवणगोचरं जातम्। तपस्वी तु अश्रुपूर्णनेत्रः, परमसन्तुष्टः, रामं प्रति उक्तवान्— "राघव, तव वाक्यं सर्वथा अद्भुतं मंगलमयं च। त्वया यदुक्तं तद् सर्वभूतानां पावनं; ये त्वां स्नेहेन पश्यन्ति क्षणमात्रम् अपि, ते स्वर्गवासिनाम् उक्त्या पवित्रीकृताः। ये तु त्वां द्वेषेण पश्यन्ति, ते ब्रह्मदण्डेन त्वरितं निपात्य, नरकं यान्ति। त्वं राघुवंशश्रेष्ठ, सर्वदेहिनां पावकः। ये लोकस्मिन्त्वां कीर्तयन्ति, ते सफलाः भवन्ति। त्वं निर्भयः, विघ्नरहितः स्वमार्गे गच्छ। धर्मेण राज्यं पालय; त्वमेव सर्वलोकानां शरणम्।" इत्युक्त्वा, स राजा अञ्जलिं कृत्वा अगस्त्यं मुनिं प्रणम्य, सर्वान् ऋषीन् च अभिवाद्य, न विलम्ब्य स्वर्णमालिनं पुष्पकं विमानमारोहत्। यदा रामः प्रययौ, सर्वतो मुनिगणाः तं आशीर्भिः पूजयामासुः। तं राजानं देवा इव सहस्राक्षं पूजयामासुः। ततः दिवसस्य अर्धभागे अतीते, सर्वशास्त्रविद् रामः अयोध्याम् आगत्य, विमानात् पद्भ्याम् उद्यानं प्रविश्य, पुष्पकं स्वच्छन्दगं विसर्जयामास। ततः उद्यानात् निर्गत्य, द्वारपालान् प्रति उक्तवान्— "लक्ष्मणं भरतं च शीघ्रगामिनौ मम समीपं आनयताम्। मम आगमनं निवेद्य, विलम्बं विना तौ आनयध्वम्।" रामस्य निष्कल्मषकर्मणः वाक्यं श्रुत्वा, द्वारपालाः त्वरया गत्वा राजपुत्रौ आहूय, राघवस्य आज्ञया तौ उपानयन्। तौ प्रियौ भ्रातरौ आगतौ दृष्ट्वा, रामः तौ आलिङ्ग्य, इदं वचनम् उवाच— "द्विजातीनां परमं धर्म्यं कर्तव्यं सम्यक् कृतम्; धर्मस्य हेतोः, राघवौ, अधिकं कर्तुम् इच्छामि। युवाभ्यां सह आत्मनैव तुल्याभ्यां, राजसूयमहायज्ञं कर्तुम् इच्छामि, यत्र सनातनो धर्मः प्रतिष्ठितः।" "पूर्वं पुष्करे ब्रह्मा त्रैलोक्यकर्ता त्रिशतं षष्टि च यज्ञान् अकरोत्। धर्मेण राजसूयेन सोमः सर्वत्र कीर्तिं प्राप। तद्वत् मित्रोऽपि, शत्रुनिग्राही, एकेन क्षणेन विशुद्धः वरुणपदं प्राप्तवान्। एतस्मात्, बुद्ध्या चिन्त्यं, यथोचितं वदेताम्।" इति रामेण उक्ते, भरतः प्रत्युवाच— "त्वं धर्मस्य मूर्तिः, महाबाहो, त्वयि पृथिवी प्रतिष्ठिता। त्वयि अपराजितयशसि कीर्तिः अवस्थिताऽस्ति; सर्वे नृपाः त्वां प्रजापतिमिव पश्यन्ति। त्वं लोकनाथः, वयं च महात्मानः त्वामेव पश्यामः; प्रजास्त्वां पितरं इव मन्यन्ते। सर्वभूतानां जीवितमार्गः त्वमेव; तथापि त्वया यज्ञः न क्रियते।" "पृथिव्यां सर्वभूतनाशः दृश्यते, सोमस्यैव हेतोः इति श्रूयते। तारे कामात् सोमेन बृहस्पतेः पत्नी नीताऽभूत्; तत्र तारेयुद्धे देवासुरविनाशनं महायुद्धं जातम्। वरुणस्य घोरे यज्ञे मत्स्यकूर्माः युद्धं कृतवन्तः। तस्य समाप्तौ, सर्वे जलचराः विनष्टाः। हरिश्चन्द्रस्य राजसूयान्ते, आदिबकानां युद्धं सर्वलोकनाशकं जातम्; पशुयोनिेषु जाताः सर्वे प्राणिनः तत्र विनष्टाः इति श्रूयते। अतः, नरश्रेष्ठ, बुद्ध्या चिन्त्यं, हितं कर्तव्यम्।" भरतस्य वचः श्रुत्वा, राघवः सस्नेहम् उवाच— "धर्मज्ञ, शत्रुतापन, तव वाक्येन तुष्टोऽस्मि; मम मनः राजसूयात् निवृत्तम्। पूर्णं धर्मं करिष्यामि, कण्यकुब्जे वामनं स्थापयिष्ये; तेन मम कीर्तिः स्वर्गं गमिष्यति। अस्य विषये न संशयः, यथा भागीरथेन गङ्गा प्राप्ता।" भीष्मः उवाच— "कथं रामः कण्यकुब्जे वामनं स्थापयामास? सः कुत्र लब्धः? इदं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि। रामस्य कीर्तिवचनं श्रवणे अमृतरसं यथा प्रियं मे; तद् श्रूयमानं हर्षं जनयति।" एवं स्नेहात् जनाः राघवं सदा प्रेम्णा पश्यन्ति; स धर्मनिष्ठः, कृतज्ञः, स्थिरबुद्धिः च।